Giáo án Hiền tài là nguyên khí của quốc gia

Huy động trải nghiệm và suy nghĩ ban đầu của HS về vai trò của người giỏi với đất nước; xác định nhiệm vụ đọc hiểu bài học.

HS trả lời câu hỏi khởi động: “Theo em, vì sao một đất nước cần có người giỏi và người có đạo đức? Nếu người giỏi chỉ được hưởng danh mà không đóng góp thì điều gì sẽ xảy ra?” Sau đó HS đọc nhanh tóm giải và xác định nhiệm vụ: tìm luận đề, các bước lí giải, mục đích dựng bia.

Mỗi HS nêu được ít nhất một ý kiến cá nhân, ví dụ: người tài đức là nền tảng để đất nước phát triển; được tôn vinh thì phải tiếp tục đóng góp. HS ghi được nhiệm vụ bài học: tìm luận đề “Vai trò người tài đức với đất nước” và theo dõi mạch lập luận của văn bản.

HS nhận biết luận đề và các bước lí giải của văn bản; hiểu vì sao văn bản đi từ nguyên lí chung đến chính sách cụ thể rồi đến ý nghĩa giáo dục.

Kĩ thuật mảnh ghép: nhóm chuyên gia (4–5 HS mỗi nhóm) đọc từng đoạn của tóm giải và điền vào Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi gợi ý:

• Luận đề của văn bản là gì?
• Đoạn đầu nêu nguyên lí nào? Đoạn tiếp theo nêu sự quan tâm nào của các bậc cầm quyền?
• Vì sao việc đãi ngộ chưa đủ dẫn đến việc dựng bia?
• Việc dựng bia nhắc người đỗ đạt điều gì?
  Sau đó HS xem thêm phần ví dụ về luận đề trên trang bài học NeoEdu để đối chiếu.

Luận đề: Vai trò người tài đức với đất nước.
Mạch lập luận gồm bốn bước:

• Nguyên lí chung: người có tài, có đức là nền tảng của sức mạnh đất nước.
• Chính sách: các bậc cầm quyền quan tâm bồi dưỡng, lựa chọn, tôn vinh người giỏi.
• Lí do dựng bia: các hình thức đãi ngộ chưa đủ, nên dựng bia lưu danh như cách khích lệ lâu dài.
• Ý nghĩa giáo dục: nhắc người đỗ đạt giữ phẩm hạnh, đóng góp và mở ý nghĩa với người sau, không chỉ liệt kê tên người thi đỗ.

HS hiểu ý nghĩa của việc dựng bia và khái niệm kẻ sĩ; nhận ra mối quan hệ giữa tôn vinh và trách nhiệm; nhận biết một số đặc điểm nghệ thuật của văn bia.

Kĩ thuật khăn trải bàn: cặp đôi hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm hai phần:

• Phần A: ghép khái niệm với vai trò trong bản tóm giải (Luận đề, Dựng bia, Kẻ sĩ).
• Phần B: trả lời câu hỏi “Văn bia mang tính trang trọng thể hiện qua những quan hệ lập luận nào? Các quan hệ đó giúp làm rõ điều gì?”
  Câu hỏi phụ: “Vì sao người được trọng dụng phải nhận thức về nghĩa vụ báo đáp?”

Phần A:

• Luận đề – Vai trò người tài đức với đất nước.
• Dựng bia – Tôn vinh và khuyến khích trách nhiệm lâu dài.
• Kẻ sĩ – Người được trọng dụng cần đóng góp.
  Phần B: văn bản dùng quan hệ nguyên nhân – kết quả (có người giỏi thì đất nước mạnh; thiếu người giỏi thì đất nước suy), đối sánh thịnh – suy và lời khuyến răn để làm nổi bật vai trò của hiền tài và trách nhiệm đáp đền của kẻ sĩ.

HS biết phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ; biết tôn trọng quyền tác giả và phạm vi của bản tóm giải; biết liên hệ hiện nay một cách có chọn lọc.

Thảo luận nhóm đôi với Phiếu học tập số 3 gồm ba câu hỏi:

• Câu 1: Vì sao không thể nói “mọi người có bằng đều là hiền tài”? Căn cứ nào trong tóm giải cho phép khẳng định điều đó là suy diễn?
• Câu 2: Khi liên hệ hôm nay, nên phân biệt điều gì giữa kế thừa tinh thần trọng người có ích và sao chép nguyên cách tuyển chọn thời quân chủ?
• Câu 3: Vì sao cần ghi rõ đây là bản tóm giải tự viết, không phải nguyên văn hay bản dịch?

• Câu 1: Tóm giải chỉ nói người có tài, có đức là nền tảng; không nói mọi người có bằng đều là hiền tài. Đồng nhất như vậy là suy diễn ngoài căn cứ, và cũng không phù hợp với việc đặt quan niệm khoa cử trong lịch sử.
• Câu 2: Kế thừa tinh thần coi trọng người có ích cho đất nước là đúng; nhưng cần đổi mới cách tuyển chọn cho phù hợp bối cảnh hiện nay, không sao chép nguyên cách thời quân chủ.
• Câu 3: Để người đọc không nhầm lời tóm giải với nguyên văn tác phẩm, đồng thời thể hiện trách nhiệm với tác giả và nguồn tư liệu.

HS củng cố luận đề, khái niệm và cách đọc nguồn thông qua bài tập đã cho; rèn kĩ năng lựa chọn đáp án có căn cứ.

Bài 1 (trắc nghiệm): Vì sao dựng bia không chỉ là ghi tên? A. Vì đo dân số; B. Vì tự bảo đảm mọi người có đức; C. Vì thay thế mọi giáo dục; D. Vì khích lệ, khuyến răn và lưu truyền giá trị.
Bài 2 (ghép cặp): Ghép Luận đề, Dựng bia, Kẻ sĩ với vai trò/đặc điểm tương ứng trong tóm giải.
Bài 3 (đúng/sai): Đọc bốn nhận định sau.

• a) Trong hồ sơ này, Luận đề được gắn với vai trò người tài đức với đất nước.
• b) Trong hồ sơ này, Dựng bia được gắn với người được trọng dụng cần đóng góp.
• c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách.
• d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
  Bài 4 (chọn hai cặp đúng): A. Dựng bia – Người được trọng dụng cần đóng góp; B. Kẻ sĩ – Người được trọng dụng cần đóng góp; C. Luận đề – Tôn vinh và khuyến khích trách nhiệm lâu dài; D. Luận đề – Vai trò người tài đức với đất nước.

Bài 1: D (Vì khích lệ, khuyến răn và lưu truyền giá trị).
Bài 2: Luận đề – Vai trò người tài đức với đất nước; Dựng bia – Tôn vinh và khuyến khích trách nhiệm lâu dài; Kẻ sĩ – Người được trọng dụng cần đóng góp.
Bài 3: a) Đ; b) S (Dựng bia gắn với tôn vinh và khuyến khích trách nhiệm lâu dài); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ. Chấm: đúng 4 ý được 1 điểm, đúng 3 ý được 0,5 điểm, đúng 2 ý được 0,25 điểm, đúng 1 ý hoặc 0 ý được 0 điểm (theo thang mức 0/0,1/0,25/0,5/1 của đề bài).
Bài 4: B và D.

HS vận dụng kiến thức đã học để viết đoạn văn ngắn lí giải mối quan hệ giữa trọng dụng và trách nhiệm của người có tài; liên hệ thực tế một cách có chọn lọc và có căn cứ.

HS viết đoạn văn khoảng 8–10 câu trả lời câu hỏi: “Vì sao được trọng dụng thì người có tài cần có trách nhiệm với cộng đồng? Trong xã hội hôm nay, theo em cần làm gì để không đồng nhất hiền tài với bằng cấp hoặc gia thế?” Yêu cầu: mở đầu nêu luận điểm, có ít nhất một chi tiết hoặc quan hệ từ tóm giải, kết đoạn bằng suy nghĩ của bản thân.

Đoạn văn có luận điểm rõ ràng; dẫn được một căn cứ từ tóm giải (ví dụ: “người có tài, có đức giữ vai trò nền tảng”, “việc dựng bia nhắc người đỗ đạt giữ phẩm hạnh, đóng góp”); liên hệ được với thực tế: cần mở cơ hội công bằng, đánh giá đóng góp thật; không chép nguyên văn tóm giải mà diễn đạt bằng lời của mình.