Giáo án Tri thức ngữ văn – Luận đề, luận điểm và sức thuyết phục

Huy động trải nghiệm của HS về cách đưa ra ý kiến và lí do để thuyết phục người khác; dẫn dắt vào ba khái niệm luận đề, luận điểm, bằng chứng.

GV nêu tình huống: Lớp cần quyết định có nên dành một khung giờ yên tĩnh trong thư viện trường hay không. GV hỏi: “Nếu em muốn các bạn đồng ý với đề xuất của em, em sẽ nêu vấn đề gì trước, đưa ra ý kiến nào và dùng lí do hay ví dụ gì để bạn tin?” HS trả lời ngắn trong 1 phút rồi GV ghi lên bảng ba cột: Vấn đề – Ý kiến – Lí do/Ví dụ. Từ đó GV đặt câu hỏi dẫn: “Ba phần vừa ghi tương ứng với những thuật ngữ nào trong văn nghị luận?”

Bảng ba cột trên bảng lớp gồm Vấn đề (dự kiến: thư viện có nên có khung giờ yên tĩnh), Ý kiến (dự kiến: nên có khung giờ yên tĩnh), Lí do/Ví dụ (dự kiến: người đọc cần tập trung, nhiều bạn phải đọc sách học tập). Nhiệm vụ học tập được xác định: Tìm hiểu luận đề, luận điểm và bằng chứng trong bản tóm giải.

Nêu được khái niệm luận đề, luận điểm, bằng chứng và phân biệt được ba yếu tố này trong một đoạn lập luận.

HS đọc phần Khái niệm và mục Văn bản, xuất xứ trong hồ sơ bài học. Làm việc theo cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm hai nhiệm vụ: (1) điền khái niệm vào bảng; (2) chỉ ra trong ví dụ thư viện đâu là luận đề, đâu là luận điểm, đâu là lí lẽ. GV hỏi: “Vì sao lí lẽ “người đọc cần tập trung” không phải là luận đề?” và “Một ví dụ minh hoạ có chứng minh được mệnh đề về tất cả không?”

Kết quả Phiếu học tập số 1 dự kiến:

• Luận đề: Vấn đề tập trung bàn luận; trong ví dụ là tổ chức không gian đọc của thư viện.
• Luận điểm: Ý kiến triển khai quan điểm; trong ví dụ là đề nghị có khung yên tĩnh và khu trao đổi riêng.
• Bằng chứng: Thông tin hoặc trường hợp nâng đỡ lí lẽ; trong ví dụ hiện chưa có bằng chứng thống kê.
• Lí lẽ: Người đọc cần tập trung, đây là điều giải thích vì sao cần khung yên tĩnh.
• Kiến thức HS rút ra: Một ví dụ chỉ minh hoạ, không tự chứng minh mệnh đề về tất cả.

Giải thích được bốn yếu tố làm nên sức thuyết phục: logic, tính xác thực, công bằng khi xử lí ý khác và yếu tố biểu cảm phù hợp.

HS đọc mục Phân tích và đánh giá. Làm việc theo nhóm 4 người bằng kĩ thuật mảnh ghép ngắn: mỗi thành viên nhận một yếu tố (logic, tính xác thực, xử lí ý khác, biểu cảm). GV hỏi: “Theo bản tóm giải, cảm xúc mạnh có thay được bằng chứng không?”; “Uy tín của người nói có đảm bảo mọi lời họ nói đều đúng không?”; “Để phản biện, cần làm gì trước khi phân tích ý đối phương?”

Bảng tóm tắt nhóm dự kiến:

• Logic: Các lí lẽ phải nối với nhau và với luận điểm một cách hợp lí.
• Tính xác thực: Bằng chứng phải có thể kiểm tra được.
• Công bằng khi xử lí ý khác: Diễn đạt đúng ý đối phương trước khi phân tích, không dựng một quan niệm vô lí để dễ bác.
• Biểu cảm phù hợp: Tăng tác động nhưng không thay thế bằng chứng.
• Kiến thức HS rút ra: Cảm xúc không thay bằng chứng; uy tín người nói không làm mọi lời đúng; có thể mở bằng chuyện riêng rồi khái quát nhưng phải nối rõ.

Nêu được một cách đọc có trách nhiệm và một kiểu suy diễn cần tránh; giải thích vì sao ví dụ không tự chứng minh được tỉ lệ đồng thuận.

HS đọc mục Cách đọc, kết nối và giới hạn. GV nêu câu hỏi: “Nếu muốn viết rằng 90% học sinh đồng ý với đề nghị, cần có điều kiện gì?”; “Lập luận hợp lí có tự sinh ra số liệu không?”. HS làm việc cặp đôi trong 3 phút để trả lời.

Kết quả thảo luận dự kiến:

• Cách đọc có trách nhiệm: Phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ; khi nêu ý kiến của đa số phải có khảo sát thật, nêu phạm vi và cách hỏi.
• Suy diễn cần tránh: Tự viết con số như 90% khi chưa có dữ liệu.
• Giải thích: Lập luận hợp lí chỉ cho thấy đề nghị có cơ sở; nó không tạo ra dữ liệu. Muốn có tỉ lệ thì cần thu thập dữ liệu thật.

Củng cố khái niệm luận đề, luận điểm, bằng chứng và khả năng nhận diện nhận định đúng, sai về văn bản và nguồn tri thức.

Đề luyện tập (lấy từ bài tập đã cho):
Câu 1. Mục nào là cách hiểu đúng trong phần tri thức này? A. Luận đề: Ý kiến triển khai quan điểm; B. Luận điểm: Thông tin hoặc trường hợp nâng đỡ lí lẽ; C. Bằng chứng: Vấn đề tập trung bàn luận; D. Luận đề: Vấn đề tập trung bàn luận.
Câu 2. Ghép các yếu tố với vai trò đúng: Luận đề; Luận điểm; Bằng chứng với các vế: Vấn đề tập trung bàn luận; Ý kiến triển khai quan điểm; Thông tin hoặc trường hợp nâng đỡ lí lẽ.
Câu 3. Đánh dấu Đ hoặc S: a) Trong hồ sơ này, Luận đề được gắn với vấn đề tập trung bàn luận. b) Trong hồ sơ này, Luận điểm được gắn với thông tin hoặc trường hợp nâng đỡ lí lẽ. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Câu 4. Chọn hai cặp đúng: A. Luận đề – Vấn đề tập trung bàn luận; B. Luận điểm – Thông tin hoặc trường hợp nâng đỡ lí lẽ; C. Bằng chứng – Thông tin hoặc trường hợp nâng đỡ lí lẽ; D. Luận đề – Ý kiến triển khai quan điểm.
HS làm cá nhân 4 phút, sau đó đối chiếu theo cặp; có thể kiểm tra thêm trên trang bài tập tương tác NeoEdu.

Đáp án:

• Câu 1: D (Luận đề: Vấn đề tập trung bàn luận).
• Câu 2: Luận đề – Vấn đề tập trung bàn luận; Luận điểm – Ý kiến triển khai quan điểm; Bằng chứng – Thông tin hoặc trường hợp nâng đỡ lí lẽ.
• Câu 3: a) Đ; b) S (Luận điểm là ý kiến triển khai quan điểm); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ.
• Câu 4: A và C.
  HS tự sửa lỗi bằng cách ghi lại căn cứ trong bản tóm giải.

Vận dụng tri thức về luận đề, luận điểm, lí lẽ và giới hạn bằng chứng để viết đoạn văn ngắn nêu hai chi tiết trong ví dụ thư viện và giải thích.

GV yêu cầu HS viết một đoạn văn 5–7 câu với nội dung: nêu hai chi tiết trong ví dụ thư viện (một chi tiết là luận điểm, một chi tiết là lí lẽ) và giải thích quan hệ giữa chúng. Đoạn văn phải nêu rõ điều còn thiếu về bằng chứng, không thêm số liệu hay khảo sát chưa có. GV hỏi: “Nếu muốn đưa tỉ lệ số bạn đồng ý vào đoạn văn, em phải làm gì trước?”

Đoạn văn mẫu dự kiến: “Trong ví dụ về thư viện, luận điểm là đề nghị có khung giờ yên tĩnh, còn lí lẽ là người đọc cần tập trung để học bài. Hai nhu cầu này không loại trừ nhau mà có thể được sắp xếp: khu yên tĩnh cho việc đọc và khu riêng cho trao đổi nhóm. Tuy nhiên, ví dụ chưa có khảo sát, nên chưa thể nêu tỉ lệ bạn đồng ý; muốn có con số này phải thu dữ liệu thật, nêu rõ phạm vi và cách hỏi.”