Giáo án Chữ bầu lên nhà thơ

Huy động trải nghiệm và quan niệm sẵn có của HS về việc làm thơ; dẫn dắt vào vấn đề: cảm hứng và công phu, cái nào quyết định một câu thơ hay.

GV đưa ra hai câu hỏi và HS trả lời nhanh bằng giấy nháp:

• Theo em, một bài thơ hay được tạo ra nhờ cảm hứng bất chợt hay nhờ lao động, sửa chữa kỹ lưỡng? Vì sao?
• Khi viết một đoạn văn hoặc bài thơ, em đã bao giờ phải đổi một từ? Đổi từ nào, vì sao?
  Sau đó GV nêu nhiệm vụ của bài: đọc bản tóm giải Chữ bầu lên nhà thơ của Lê Đạt để xem tác giả bàn về điều này như thế nào.

Mỗi HS ghi được ít nhất một ý kiến cá nhân về vai trò của cảm hứng và công phu; xác định được câu hỏi trọng tâm của bài: giá trị của một chữ trong thơ nằm ở đâu và cách làm thơ có cần lao động hay không.

Nhận biết và giải thích được: một chữ trong thơ không chỉ có nghĩa từ điển mà còn có âm, sắc thái, liên tưởng và quan hệ với câu, bài.

HS đọc phần “Văn bản, xuất xứ và ngữ liệu đọc độc lập” và phần Khái niệm “Ngôn từ thơ”, làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (phần A):

• Theo bản tóm giải, một chữ trong thơ có những phương diện nào ngoài nghĩa từ điển?
• Vì sao cùng một ý, thay một từ đồng nghĩa có thể làm khác hiệu quả thơ?
  GV yêu cầu HS dùng ví dụ trong mục Ví dụ của bài để minh hoạ cho khái niệm “Ngôn từ thơ: nghĩa, âm và liên tưởng trong chỉnh thể”.

Phiếu học tập số 1 (phần A) hoàn chỉnh, ghi được: một chữ trong thơ có giá trị ở nghĩa từ điển, hình thức âm, sắc thái, liên tưởng và quan hệ với câu, bài; từ đồng nghĩa không chắc giữ cùng hiệu quả vì có thể khác độ mạnh, nhạc tính hoặc mạch cảm xúc. Kết luận HS rút ra: Ngôn từ thơ là một chỉnh thể, phải xét từ trong quan hệ với câu và bài.

Giải thích được quan niệm về lao động nghệ thuật (tìm tòi, học hỏi, sửa chữa) và vị trí của cảm hứng: quan trọng nhưng không thay mọi công phu; nhận biết cách văn bản đối thoại với quan niệm dễ dãi về cảm hứng.

Làm việc theo nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần B) gồm bảng quan niệm bị phản biện – lí lẽ – bằng chứng – kết luận:

• Quan niệm bị phản biện trong văn bản là gì?
• Lí lẽ của tác giả là gì; bằng chứng (các trường hợp lao động nghệ thuật) được dùng ra sao?
• Cảm xúc và năng khiếu có bị phủ nhận không? Kết luận của văn bản về mối quan hệ giữa cảm hứng và công phu là gì?

Bảng trên khổ giấy lớn của nhóm, gồm các ô: Quan niệm bị phản biện: làm thơ chỉ nhờ bộc phát, tự nhiên, không cần lao động. Lí lẽ: sáng tác là lao động với ngôn từ; giá trị của chữ nằm trong chỉnh thể. Bằng chứng: các trường hợp lao động nghệ thuật giải thích quá trình tìm tòi, học hỏi, sửa chữa. Kết luận: Lao động nghệ thuật là tìm tòi, học hỏi và sửa chữa; cảm hứng quan trọng nhưng không thay mọi công phu, cảm xúc và năng khiếu không bị phủ nhận nhưng phải đi cùng công phu.

Củng cố ba khái niệm trọng tâm và kĩ năng phân biệt điều văn bản nói với suy diễn; ôn lại các dạng bài tập đã cho của bài.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu cặp đôi với Phiếu học tập số 2 gồm bốn bài tập:

1. Điểm tác giả phản biện chủ yếu là gì? A. Quan niệm làm thơ chỉ nhờ bộc phát, không cần lao động; B. Việc học hỏi và sửa thơ; C. Quan hệ từ với toàn bài; D. Nhu cầu chọn ngôn ngữ.
2. Ghép các yếu tố với đặc điểm: Ngôn từ thơ; Lao động nghệ thuật; Cảm hứng với các đặc điểm tương ứng trong bản tóm giải.
3. Đọc các nhận định a), b), c), d) và đánh giá Đúng (Đ) hoặc Sai (S): a) Ngôn từ thơ được gắn với nghĩa, âm và liên tưởng trong chỉnh thể; b) Lao động nghệ thuật được gắn với “quan trọng nhưng không thay mọi công phu”; c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách; d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
4. Chọn hai cặp đúng: A. Ngôn từ thơ – Tìm tòi, học hỏi và sửa chữa; B. Ngôn từ thơ – Nghĩa, âm và liên tưởng trong chỉnh thể; C. Lao động nghệ thuật – Quan trọng nhưng không thay mọi công phu; D. Cảm hứng – Quan trọng nhưng không thay mọi công phu.

Đáp án đã thống nhất:

• Bài 1: A (Quan niệm làm thơ chỉ nhờ bộc phát, không cần lao động).
• Bài 2: Ngôn từ thơ – Nghĩa, âm và liên tưởng trong chỉnh thể; Lao động nghệ thuật – Tìm tòi, học hỏi và sửa chữa; Cảm hứng – Quan trọng nhưng không thay mọi công phu.
• Bài 3: a) Đ; b) S (Lao động nghệ thuật gắn với tìm tòi, học hỏi và sửa chữa, không phải “quan trọng nhưng không thay mọi công phu”); c) S (đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ.
• Bài 4: B và D (ghép đúng); A và C ghép sai đối tượng với đặc điểm.
  Phiếu có đủ đáp án và HS giải thích được lí do sai của các phương án nhiễu.

Vận dụng khái niệm ngôn từ thơ để giải thích vì sao thay một từ trong thơ cần xét quan hệ với toàn bài; phân tích được một chi tiết hoặc quan hệ cụ thể và tác dụng của nó đối với luận điểm.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2 (phần Thực hành):

• Bài 5 (theo ví dụ của bài): Giải thích vì sao thay một từ trong thơ cần xét quan hệ với toàn bài.
• Bài 6: Phân tích luận điểm “Phân tích và đánh giá”: chỉ ra hai chi tiết hoặc quan hệ cụ thể được dùng và giải thích tác dụng của từng chi tiết, không chỉ kể tên thuật ngữ.
  GV dùng thang điểm 10 để HS tự đối chiếu sau khi hoàn thành.

Bài viết ngắn của nhóm (khoảng 6–8 câu) trả lời bài 5, gồm các ý: từ có nghĩa từ điển nhưng khi vào thơ còn tạo âm, nhịp, hình ảnh, sắc thái và liên tưởng; từ đồng nghĩa không chắc giữ cùng hiệu quả; lựa chọn phải dựa trên cấu trúc của toàn bài; quan niệm của Lê Đạt đề cao công phu làm chữ trong chỉnh thể. Với bài 6, nêu được hai chi tiết đúng từ phần “Phân tích và đánh giá” (nhan đề nhân hoá chữ; kết hợp lí lẽ với ví dụ và cách dùng thuật ngữ theo nghĩa chuyển) và giải thích tác dụng: nhan đề làm nổi vai trò thực chất của sản phẩm ngôn từ đối với tư cách nhà thơ; cách kết hợp lí lẽ với ví dụ làm tăng sức thuyết phục của lập luận tranh luận.

Vận dụng kĩ năng đọc có trách nhiệm để viết đoạn văn đánh giá cá nhân, tóm lược bằng lời của mình và tôn trọng giới hạn của bản tóm giải.

Mỗi HS viết một đoạn văn ngắn (khoảng 8–10 câu) với đề: “Theo em, vì sao khi học văn bản Chữ bầu lên nhà thơ, người đọc cần phân biệt điều văn bản nói với suy diễn của mình? Hãy lấy một ví dụ trong đời sống học tập (ví dụ: khi viết bài văn, khi sửa một bài thơ, khi đọc một bài báo) để minh hoạ.”
Yêu cầu: nêu một cách đọc có trách nhiệm; chỉ ra một kiểu suy diễn cần tránh và giải thích vì sao; tóm lược quan niệm về công phu bằng lời của mình, không chép nguyên văn; nêu rõ đây là bản tóm giải phục vụ học tập. Phần còn lại hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp.

Đoạn văn có các ý: (1) cách đọc có căn cứ: đối chiếu từng nhận định với câu chữ của bản tóm giải; (2) suy diễn cần tránh: cho rằng văn xuôi không thể hàm súc hoặc thơ chỉ là trò ghép chữ, vì văn bản chỉ nhấn mạnh lập trường nghệ thuật, không áp đặt như vậy; (3) ví dụ đời sống cụ thể minh hoạ việc sửa chữa và lựa chọn từ; (4) lời tóm lược bằng ngôn ngữ của HS về quan niệm lao động nghệ thuật, không chép nguyên văn; (5) nhận xét rõ đây là bản tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch của tác phẩm.