Giáo án Thực hành tiếng Việt – Lỗi về mạch lạc và liên kết trong đoạn văn, văn bản

HS nhận ra những chỗ chưa ổn trong đoạn nháp và xác định nhiệm vụ của bài học: sửa đoạn văn để giữ chủ đề bố trí thư viện.

GV chiếu đoạn nháp: “Thư viện cần góc yên tĩnh. Vì vậy, nhóm em thích đá bóng. Bàn thảo luận nên đặt riêng. Nó cần biển chỉ dẫn.” GV đặt câu hỏi: (1) Đoạn văn này có bám vào chủ đề bố trí thư viện không? (2) Câu nào làm em thấy “lạc”? (3) Từ “Nó” và từ “Vì vậy” có khiến em hiểu rõ ý không?

• Câu “nhóm em thích đá bóng” lạc khỏi chủ đề bố trí thư viện, không đóng góp cho luận đề.
• Từ “Vì vậy” nối hai ý không có quan hệ nhân quả đúng, nên gây khó hiểu.
• Đại từ “Nó” không rõ thay cho đối tượng nào (góc yên tĩnh, bàn thảo luận hay biển chỉ dẫn).
• Nhiệm vụ: sửa đoạn nháp để giữ chủ đề và làm rõ quan hệ giữa các câu.

HS nêu được khái niệm mạch lạc, liên kết và nhận biết các phương tiện liên kết: lặp, thế, nối, liên tưởng và quan hệ từ.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Khái niệm và Ghi nhớ trong sách, sau đó ghép ba khái niệm với nội dung tương ứng và điền Phiếu học tập số 1 (ghép cặp; nêu ví dụ lặp và thế trong bản sửa đoạn nháp: “Cách bố trí ấy” thay cho việc bố trí hai khu đọc và bàn thảo luận).

• Mạch lạc: quan hệ ý thống nhất, hợp lí giữa các ý.
• Liên kết: gắn các phần bằng phương tiện hình thức và quan hệ ngữ nghĩa.
• Đại từ thế: thay một đối tượng cần xác định rõ.
• Các phương tiện liên kết: lặp từ ngữ (lặp lại “thư viện”), thế (“cách bố trí ấy” thay cho ý trước), nối (từ nối như “vì vậy”, “để”), liên tưởng (các ý cùng nói về không gian đọc), quan hệ từ (để, nhưng, vì).
• Ghi nhớ: có từ nối chưa chắc đã mạch lạc; quan hệ nhân quả, đối lập, bổ sung phải đúng.

HS vận dụng được quy trình sửa lỗi: ghi ý chính từng câu, tìm câu lạc, bổ sung lí lẽ hoặc quan hệ, rồi chỉnh từ nối.

Nhóm 4 HS thực hiện nhiệm vụ: (1) Ghi ý chính từng câu của đoạn nháp; (2) Tìm câu lạc và nêu lí do; (3) Xác định chỗ thiếu lí lẽ hoặc quan hệ sai; (4) Đọc bản sửa mẫu, so sánh và giải thích vì sao chọn cách sửa đó. GV nêu thêm câu hỏi: “Lan trao sách cho Hà vì bạn ấy cần tài liệu” có mơ hồ không? Vì sao?

• Ý chính từng câu: (1) thư viện cần góc yên tĩnh; (2) nhóm em thích đá bóng; (3) bàn thảo luận nên đặt riêng; (4) biển chỉ dẫn.
• Câu lạc: câu (2). Chỗ thiếu lí lẽ và quan hệ sai: câu (1) và (2) nối bằng “Vì vậy”; câu (4) có đại từ “Nó” không rõ.
• Bản sửa mẫu: “Thư viện cần góc yên tĩnh để người đọc tập trung. Bàn thảo luận nên đặt ở khu riêng, có biển chỉ dẫn cho từng khu. Cách bố trí ấy giúp hai nhu cầu cùng được đáp ứng.”
• Lưu ý: không nhét “vì vậy” vào mọi chỗ; câu “Lan trao sách cho Hà vì bạn ấy cần tài liệu” mơ hồ vì chưa rõ ai cần, cần thay bằng tên khi đã rõ ý định.

HS củng cố khái niệm, phân biệt đúng quan hệ thuật ngữ và thực hành sửa đoạn nháp để giữ chủ đề bố trí thư viện.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm bốn câu (cặp đôi), sau đó từng nhóm sửa đoạn nháp (câu 6 trong sách). Đề các câu: (1) Chọn quan hệ thuật ngữ – nghĩa đúng: A. Mạch lạc – thay một đối tượng cần xác định rõ; B. Liên kết – quan hệ ý thống nhất, hợp lí; C. Đại từ thế – gắn các phần bằng phương tiện và quan hệ; D. Mạch lạc – quan hệ ý thống nhất, hợp lí. (2) Ghép các cặp. (3) Đọc nhận định a–d và đánh Đ/S. (4) Chọn hai cặp đúng trong bốn lựa chọn. (5) Sửa đoạn nháp để giữ chủ đề và giải thích một lỗi mạch lạc, một lỗi liên kết.

• Câu 1: D.
• Câu 2: Mạch lạc – quan hệ ý thống nhất, hợp lí; Liên kết – gắn các phần bằng phương tiện và quan hệ; Đại từ thế – thay một đối tượng cần xác định rõ.
• Câu 3: a) Đ; b) S (Liên kết không gắn với thay một đối tượng cần xác định rõ); c) S (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ.
• Câu 4: A và C (Mạch lạc – quan hệ ý thống nhất, hợp lí; Đại từ thế – thay một đối tượng cần xác định rõ).
• Câu 5: lỗi mạch lạc là câu “nhóm em thích đá bóng” lạc đề; lỗi liên kết là đại từ “Nó” chưa rõ đối tượng; bản sửa: “Thư viện cần góc yên tĩnh để người đọc tập trung. Bàn thảo luận nên đặt ở khu riêng, có biển chỉ dẫn cho từng khu. Cách bố trí ấy giúp hai nhu cầu cùng được đáp ứng.” Tác dụng: giữ đúng chủ đề, làm rõ quan hệ giải pháp và đối tượng của đại từ.

HS vận dụng kiến thức về mạch lạc và liên kết để tự viết một đoạn văn ngắn có ý rõ, quan hệ hợp lí và đại từ thế có đối tượng xác định.

HS viết đoạn văn 4–5 câu về một nhu cầu của lớp học (ví dụ: góc đọc của lớp, bố trí chỗ ngồi để học nhóm). Sau đó đổi bài cho bạn cùng bàn và kiểm tra theo checklist: (1) Các câu có cùng chủ đề không? (2) Từ nối có đúng quan hệ không? (3) Đại từ thế có đối tượng rõ không? (4) Có câu nào cần bỏ hoặc cần bổ sung lí lẽ không?

• Đoạn văn 4–5 câu, có chủ đề rõ, không có câu lạc đề.
• Ít nhất một phương tiện liên kết đúng (lặp, thế hoặc nối) và một từ nối có quan hệ đúng.
• Checklist đã đánh dấu, kèm một nhận xét cụ thể cho bài bạn (ví dụ: “Câu thứ ba nên nêu rõ ai cần, vì câu này có chữ Họ không rõ.”).