Giáo án Thực hành tiếng Việt – Lỗi dùng từ, lỗi về trật tự từ và cách sửa

Kích hoạt kiến thức nền về việc một câu có thể gây hiểu nhầm do cách dùng từ hoặc vị trí từ, từ đó xác định vấn đề cần học.

GV trình chiếu hai câu: (1) “Nhóm rất khẩn trương và tích cực nhanh chóng hoàn thành gấp báo cáo.” (2) “chỉ bạn Nam nộp” và “bạn Nam chỉ nộp”. HS đọc và trả lời: Câu nào có ý thừa, lặp? Hai cách viết có giống nhau về nghĩa không? Vì sao?

HS nêu được: câu (1) lặp ý (“rất khẩn trương” và “nhanh chóng”, “tích cực” cùng “gấp” đều thừa so với ý chính); hai cách viết (2) khác nhau về nghĩa vì “chỉ” đứng ở vị trí khác nhau, nên phạm vi được giới hạn khác nhau. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu các loại lỗi dùng từ và lỗi trật tự từ, cách sửa.

Nêu và phân biệt được lỗi nghĩa, lỗi kết hợp và phạm vi từ chỉ; biết dựa vào ngữ cảnh để xác định lỗi.

HS làm việc theo nhóm 4 với kỹ thuật mảnh ghép ngắn: mỗi thành viên đọc một phần tóm giải (phần “Lỗi dùng từ có thể do nhầm âm, không hiểu nghĩa, không hợp kết hợp, thừa hoặc thiếu, không hợp phong cách”), sau đó ghép ba khái niệm với định nghĩa trong Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: Ghép đúng từng khái niệm với đặc điểm; giải thích vì sao “Nhóm rất khẩn trương và tích cực nhanh chóng hoàn thành gấp báo cáo” thuộc lỗi thừa, lặp ý và có thể sửa thành “Nhóm khẩn trương hoàn thành báo cáo.”

Phiếu học tập số 1 được hoàn thành đúng:

• Lỗi nghĩa – Dùng không đúng nghĩa dự định.
• Lỗi kết hợp – Các từ đặt cạnh không phù hợp.
• Phạm vi từ chỉ – Thành phần bị giới hạn trong ngữ cảnh.
  Kết luận HS rút ra: câu “Nhóm rất khẩn trương và tích cực nhanh chóng hoàn thành gấp báo cáo” bị lặp ý vì các từ chỉ cách làm việc đứng cạnh nhau và diễn đạt cùng một ý; bản sửa “Nhóm khẩn trương hoàn thành báo cáo.” bỏ phần lặp mà vẫn giữ nghĩa chính.

Giải thích được vì sao vị trí từ “chỉ” và trật tự từ làm thay đổi quan hệ chủ thể, hành động và phạm vi trong câu; biết sửa câu nháp theo tình huống cụ thể.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Tình huống: chỉ duy nhất Lan nộp bài hôm qua, mọi người khác chưa nộp. Câu nháp: “Lan chỉ nộp bài hôm qua.” Nhiệm vụ: (1) Câu nháp đã biểu đạt đúng sự độc nhất của người nộp chưa? (2) Sửa câu theo tình huống. (3) Giải thích tác dụng của vị trí “chỉ” trước Lan và trước động từ “nộp”. (4) Với ý “Lan không làm việc nào khác ngoài nộp bài”, viết lại câu và nêu vì sao giữ “chỉ” trước động từ.

Câu nháp chưa biểu đạt rõ sự độc nhất của người nộp.
Bản sửa theo tình huống: “Chỉ Lan nộp bài hôm qua; các bạn khác chưa nộp.”
Tác dụng: đặt “chỉ” trước Lan khoanh vùng phạm vi người (chỉ một người nộp); vế sau “các bạn khác chưa nộp” loại bỏ sự mơ hồ.
Với ý “Lan không làm việc nào khác ngoài nộp bài”, viết: “Lan chỉ nộp bài hôm qua, không làm gì khác”; “chỉ” đứng trước động từ để giới hạn hành động, vế sau bổ sung giải thích tương ứng.
Kết luận: trật tự từ quyết định câu nhấn vào người, vào hành động hay vào vật; không có một vị trí tốt cho mọi trạng ngữ.

Củng cố nhận biết ba khái niệm lỗi dùng từ và khả năng đánh giá nhận định dựa trên căn cứ trong tóm giải.

HS làm bài tập 2, 4 và 5 trong Phiếu học tập số 1 (phần Luyện tập). Đề bài 2: Chọn cặp đúng giữa thuật ngữ và đặc điểm. Đề bài 4: Đọc bốn nhận định, đánh dấu Đ/S. Đề bài 5: Chọn hai cặp đúng.

Đáp án bài 2: D (Lỗi nghĩa – Dùng không đúng nghĩa dự định).
Đáp án bài 4: a) Đ; b) S (Lỗi kết hợp gắn với “các từ đặt cạnh không phù hợp”, không gắn với “thành phần bị giới hạn trong ngữ cảnh”); c) S (đây là lời tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ. Chấm theo số ý đúng.
Đáp án bài 5: A và C (Lỗi nghĩa – Dùng không đúng nghĩa dự định; Phạm vi từ chỉ – Thành phần bị giới hạn trong ngữ cảnh).
Nhận xét: các cặp đúng cần đối chiếu theo đối tượng của từng khái niệm, không ghép theo một từ trùng nhau.

Vận dụng quy trình sửa câu để viết lại câu theo tình huống cho trước và giải thích tác dụng của vị trí từ.

HS làm bài tập 6: Sửa câu nháp “Lan chỉ nộp bài hôm qua” theo tình huống chỉ duy nhất Lan nộp; giải thích tác dụng của vị trí “chỉ”; viết câu cho tình huống giới hạn hoạt động (Lan không làm việc nào khác ngoài nộp bài). Thực hiện theo nhóm đôi, trình bày trên bảng phụ.

Bản sửa 1: “Chỉ Lan nộp bài hôm qua; các bạn khác chưa nộp.” Giải thích: “chỉ” trước Lan khoanh phạm vi người; vế sau loại bỏ mơ hồ.
Bản sửa 2 (giới hạn hoạt động): “Hôm qua, Lan chỉ nộp bài, không làm việc gì khác.” Giải thích: “chỉ” đứng trước động từ “nộp” giới hạn hành động; vế sau bổ sung ý “không làm việc gì khác”.
Tiêu chí chấm tham khảo: nêu và giải thích ít nhất hai chi tiết cụ thể trong tình huống; giữ đúng ý định của người viết; không thêm chi tiết ngoài tình huống.

Vận dụng kiến thức về lỗi dùng từ và trật tự từ để tự rà soát một đoạn văn ngắn do chính HS viết, rèn tính trách nhiệm với bài viết.

HS chọn một câu trong bài viết gần đây của mình (đoạn văn hoặc bài tập làm văn), kiểm tra xem có lỗi nghĩa, lỗi kết hợp, lỗi phạm vi từ chỉ hoặc lỗi trật tự từ không; nếu có, viết lại câu và giải thích cách sửa theo quy trình: xác định ý định, chủ thể, phạm vi, thay hoặc chuyển vị trí tối thiểu, kiểm tra nghĩa. Có thể thực hiện ở nhà và nộp lại trong tiết sau.

Mỗi HS nộp một câu gốc, câu đã sửa và 2–3 dòng giải thích loại lỗi (chọn một trong ba khái niệm đã học) cùng lí do sửa. Nếu câu gốc không có lỗi, HS giải thích vì sao câu đã đúng và trật tự từ đã phù hợp với ý định.