Giáo án Đọc bài viết tham khảo: Những điệu xanh của mùa xuân

Huy động trải nghiệm của HS về màu xanh mùa xuân; giới thiệu nhiệm vụ đọc hiểu cách bài tham khảo chọn một đầu mối nghệ thuật để phân tích.

GV chiếu tên bài thơ Mùa xuân xanh của Nguyễn Bính và đặt câu hỏi: (1) Khi nghe cụm “mùa xuân xanh”, em hình dung những sắc xanh nào trong cảnh vật quê hương? (2) Vì sao một bài viết phân tích có thể chọn riêng màu xanh làm đối tượng nghiên cứu?

Danh sách 3 đến 5 hình ảnh xanh HS hình dung, dự kiến: lá non, cỏ, lúa, tre, bầu trời. HS nhận ra: màu xanh có thể được lặp lại nhiều lần, nên người phân tích cần chọn một cách triển khai rõ ràng để không chỉ khen từng chi tiết.

HS nhận diện mạch hình ảnh mà bài tham khảo đi qua và hướng nhìn từ cao xuống thấp; hiểu vì sao các mảng xanh được liên kết thành một thế giới đang sống.

HS đọc phần Văn bản, xuất xứ và mục Phân tích và đánh giá trong SGK, làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê theo thứ tự các đối tượng mang sắc xanh mà bài tham khảo nhắc tới. (2) Xác định hướng nhìn của bài viết (từ cao xuống thấp hay ngược lại) và điều hướng nhìn ấy đưa người đọc tới đâu. (3) Giải thích vì sao những mảng xanh không chỉ là màu được lặp lại.

Mạch hình ảnh: trời, lá → lúa, cỏ, luỹ tre → màu xanh ở dải thắt lưng người con gái trong cuộc chờ gặp người yêu. Hướng nhìn đi từ cao xuống thấp, đưa thiên nhiên tới cuộc chờ gặp. Kết luận HS rút ra: các mảng xanh liên kết một thế giới đang sống và một rung động tình cảm nên mạch triển khai có tính thống nhất.

HS hiểu cách bài tham khảo đánh giá sự chuyển của màu xanh từ sức sống tự nhiên sang tình cảm lứa đôi; nhận ra vì sao không thể coi mọi chỗ dùng xanh đều cùng nghĩa biểu tượng và phải giữ giới hạn của bản tóm giải.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2, đọc mục Phân tích và đánh giá và mục Cách đọc, kết nối và giới hạn. Nhiệm vụ: (1) Màu xanh ở cây cỏ thể hiện điều gì? Khi xuất hiện ở dải thắt lưng người con gái trong cuộc chờ gặp, nó nối điều gì với điều gì? (2) Vì sao không nên coi mọi chỗ dùng xanh đều có cùng nghĩa biểu tượng? (3) Vì sao không nên tự đếm vần, nhịp hay xác định vắt dòng khi chỉ có bản tóm giải?

Màu xanh ở cây cỏ làm hiện sức sống tự nhiên; ở dải thắt lưng trong cuộc chờ gặp, nó nối sức xuân với tình cảm lứa đôi. Không thể coi mọi chỗ dùng xanh đều cùng nghĩa biểu tượng. Khi thiếu nguyên văn, không khảo sát thi luật (âm, vần, vắt dòng) vì bản tóm giải không cho phép đếm hay xác định vị trí chính xác. Kết luận HS rút ra: nhận xét về sức sống hay tình cảm phải dựa trên căn cứ cụ thể trong văn bản.

Củng cố nhận diện đối tượng, quan hệ và giới hạn trong bản tóm giải; phân biệt điều nguồn cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.

GV tổ chức trò chơi “Giơ thẻ” (mỗi HS có 2 thẻ Đ và S). GV lần lượt đọc hoặc chiếu các câu hỏi sau, HS giơ thẻ và giải thích ngắn:

1. Câu hỏi trắc nghiệm: Cặp yếu tố – nội dung nào khớp đúng vai trò đã phân biệt trong hồ sơ? A. Lời tóm giải ở đây là toàn bộ nguyên văn bài mẫu. B. Một trường hợp đủ chứng minh quy luật cho mọi người. C. Đầu mối gắn hệ thống sắc xanh. D. Đầu mối gắn không khảo sát thi luật khi thiếu nguyên văn.
2. Ghép cặp: Đầu mối – Hệ thống sắc xanh; Quan hệ – Thiên nhiên nối với cảm xúc con người; Giới hạn – Không khảo sát thi luật khi thiếu nguyên văn.
3. Đúng hay sai: (a) Đầu mối được gắn với hệ thống sắc xanh. (b) Quan hệ được gắn với không khảo sát thi luật khi thiếu nguyên văn. (c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. (d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
4. Chọn hai cặp đúng: A. Quan hệ – Không khảo sát thi luật khi thiếu nguyên văn; B. Giới hạn – Không khảo sát thi luật khi thiếu nguyên văn; C. Đầu mối – Thiên nhiên nối với cảm xúc con người; D. Đầu mối – Hệ thống sắc xanh.

Đáp án: (1) C. Đầu mối gắn hệ thống sắc xanh. (2) Đầu mối – Hệ thống sắc xanh; Quan hệ – Thiên nhiên nối với cảm xúc con người; Giới hạn – Không khảo sát thi luật khi thiếu nguyên văn. (3) a Đ; b S (Quan hệ gắn với thiên nhiên nối với cảm xúc con người); c S (đây là bản tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d Đ. (4) B và D. Lưu ý: HS cần đối chiếu đúng đối tượng với đặc điểm, không ghép theo một từ trùng.

HS vận dụng cách chọn đầu mối nghệ thuật và giữ giới hạn của nguồn để viết một đoạn tóm giải và đánh giá ngắn về Đọc bài viết tham khảo: Những điệu xanh của mùa xuân.

HS viết một đoạn khoảng 6 đến 8 câu trên giấy nháp, trả lời ba ý: (1) Bài tham khảo chọn đầu mối nào và theo dõi sự phát triển của nó ra sao? (2) Nêu hai chi tiết hoặc quan hệ có trong bài tham khảo để chứng minh. (3) Nhận xét của em về cách bài viết nối thiên nhiên với cảm xúc con người, và phải nói rõ đây là lời tóm giải của em, không phải nguyên văn. Lưu ý không bịa câu thơ hay số liệu về vần, nhịp, vắt dòng.

Đoạn tóm giải ngắn đúng nội dung: đầu mối là hệ thống sắc xanh; mạch hình ảnh đi từ trời, lá tới lúa, cỏ, luỹ tre rồi tới dải thắt lưng người con gái; quan hệ là thiên nhiên nối với cảm xúc con người; có câu khẳng định đây là lời tóm giải và có giới hạn không khảo sát thi luật khi thiếu nguyên văn. Đoạn văn trình bày đúng cấu trúc, dùng lời của HS.