Giáo án Viết văn bản nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm thơ

HS nhận diện được yêu cầu của kiểu bài phân tích, đánh giá thơ và hiểu rằng bài viết phải có mục đích, người đọc cụ thể và một ý trung tâm.

GV chiếu hai tình huống viết ngắn: (1) một bạn viết kể lại cảnh xuân mình đã đi qua; (2) một bạn viết bài cảm nghĩ không dẫn chứng về bài thơ. GV hỏi: Vì sao hai bài này chưa đạt yêu cầu phân tích, đánh giá thơ? Sau đó GV nêu câu hỏi trọng tâm: Nếu viết phân tích bài Mùa xuân chín cho bạn cùng lớp đọc, em cần làm rõ điều gì trước khi tìm ý?

HS nêu được ba điều cần xác định trước khi viết: (a) mục đích: phân tích và đánh giá cách thơ thể hiện cảnh xuân và nỗi lưu luyến; (b) người đọc: bạn cùng lớp đã học thơ nhưng chưa đọc kĩ bản tóm giải; (c) ý trung tâm: mùa xuân được cảm nhận như độ đầy của sức sống, đồng thời gợi nỗi nhớ người cụ thể. HS phân biệt được bài phân tích với kể lại và bài cảm nghĩ.

HS nhận ra cách bản tóm giải tổ chức cảnh xuân qua nhiều giác quan (ánh sáng, màu, âm, chuyển động) và biết chọn căn cứ có xuất xứ để làm luận điểm.

HS đọc đoạn tóm giải về cảnh xuân: cảnh được tổ chức qua nắng, khói, mái nhà, gió và cỏ, rồi mở tới tiếng hát của các cô gái trên đồi. HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê các chi tiết thuộc từng giác quan: thị giác, thính giác, xúc giác và chuyển động. (2) Giải thích chi tiết nào làm cảnh đầy đặn hơn. (3) Chọn hai căn cứ làm luận điểm và ghi xuất xứ (nguồn là bản tóm giải Mùa xuân chín).

Phiếu học tập số 1 hoàn thành gồm: Ánh sáng: nắng; Màu sắc: cỏ, mái nhà; Âm thanh: tiếng hát các cô gái trên đồi; Chuyển động: gió, khói. Nhận định: các chi tiết không đứng riêng mà cùng góp vào độ đầy của mùa xuân, khiến con người muốn đón nhận bằng nhiều giác quan. Hai căn cứ được chọn: (a) tiếng hát của các cô gái đưa sự sống con người vào cảnh, mở rộng không gian; (b) cảnh xuân được tổ chức qua nắng, khói, mái nhà, gió và cỏ. Mỗi căn cứ kèm xuất xứ: bản tóm giải Mùa xuân chín của Hàn Mặc Tử.

HS nhận ra mạch chuyển cảm xúc từ vui sang lưu luyến và biết sắp xếp các ý theo trật tự làm rõ mạch đó.

GV chiếu bốn đoạn ý tóm tắt bài mẫu (mở bài; cảnh xuân và tiếng hát; ý thức về sự đổi thay; nỗi nhớ người gánh thóc bên sông và phần kết). HS làm việc cặp đôi, sắp xếp lại trật tự và trả lời câu hỏi: Vì sao không thể đảo đoạn tiếng hát xuống sau đoạn nhớ người gánh thóc? Sau đó HS điền vào Phiếu học tập số 1 (phần 2) mối quan hệ giữa cảnh và cảm xúc ở từng đoạn.

Trật tự đúng: (1) Mở bài nêu vẻ đẹp gắn cảm giác đầy đặn với nhận thức về thời gian; (2) cảnh xuân và tiếng hát mở rộng cảm nhận về sự sống; (3) tiếng hát không bảo đảm niềm vui bất biến, ý thức về đổi thay làm hiện tại quý hơn và mong manh hơn; (4) người khách xa làng nhớ người phụ nữ gánh thóc, cảnh rộng trở thành nỗi bận lòng riêng; kết bài khái quát sự chín của mùa xuân như độ đầy báo hiệu sự đổi thay. Quan hệ cảnh – cảm xúc: vui khi cảnh đầy → lưu luyến khi ý thức đổi thay và nhớ người cụ thể.

HS viết được một đoạn phân tích ngắn có ý trung tâm, căn cứ và lí giải; tự kiểm tra quan hệ giữa cảnh và cảm xúc.

HS viết một đoạn khoảng 150–200 chữ theo đề: Phân tích cách bài thơ Mùa xuân chín (qua bản tóm giải) thể hiện vẻ đẹp cảnh xuân và nỗi lưu luyến. Yêu cầu có một câu chủ đề, hai căn cứ đã chọn ở hoạt động 2 và lí giải từng căn cứ. Sau khi viết, HS đánh dấu từng kết luận bằng bút chì và tìm chi tiết nâng đỡ nó; đánh dấu bằng kí hiệu (K) cho kết luận, (C) cho căn cứ. HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm các câu tự kiểm tra.

Đoạn viết có: câu chủ đề nêu ý trung tâm (vẻ đẹp của mùa xuân gắn với nỗi lưu luyến vì sức sống hiện tại đã thấy bóng dáng đổi thay); hai căn cứ được dẫn kèm lí giải; kết luận nào cũng có ít nhất một căn cứ nâng đỡ. Phiếu học tập số 2 gồm các câu hỏi: Mỗi kết luận có căn cứ không? Căn cứ có nói rõ quan hệ cảnh – cảm xúc không? Có câu nào vượt quá ngữ liệu không?

HS củng cố kiến thức về mục đích, khái niệm, trật tự và cách sử dụng nguồn qua bài tập; biết đối chiếu bản viết với thang tiêu chí và sửa nhận xét có phạm vi đúng.

HS làm các bài tập trên Học liệu số NeoEdu (phần bài tập tương tác) và trên giấy: (1) Chọn cách thực hiện phù hợp mục đích hoạt động. (2) Ghép ba yếu tố khái niệm với nội dung tương ứng. (3) Đánh giá bốn nhận định về văn bản và nguồn. (4) Sắp xếp quy trình viết theo quan hệ điều kiện trước – sau. Sau đó nhóm đôi đối chiếu đoạn viết của mình với thang điểm 10 và sửa một nhận xét tuyệt đối thành nhận xét đúng phạm vi.

Đáp án: (1) B – phân tích thơ có căn cứ, phù hợp người đọc. (2) Mục tiêu – phân tích thơ có căn cứ, phù hợp người đọc; Trọng tâm nội dung – cảnh xuân nhiều giác quan và chuyển từ vui sang lưu luyến; Kiểm tra chất lượng – quan hệ cảnh và cảm xúc. (3) a) Đúng; b) Sai (Trọng tâm nội dung gắn với cảnh xuân nhiều giác quan và chuyển từ vui sang lưu luyến); c) Sai (đây là bản tóm giải, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đúng. (4) Thứ tự: Xác định mục đích, đối tượng và yêu cầu → Kiểm tra tư liệu, chọn căn cứ → Tổ chức và thực hiện bản đầu → Đối chiếu yêu cầu, nhận phản hồi và chỉnh sửa. Thang điểm 10 (chấm thủ công): 2 điểm nêu cách hiểu mạch cảm xúc; 2 điểm phân tích cảnh và tiếng hát; 3 điểm nối suy tưởng với niềm nhớ người gánh thóc (hai căn cứ, mỗi căn cứ và lí giải 1,5); 2 điểm đánh giá quan hệ hình ảnh – cảm xúc; 1 điểm bố cục, diễn đạt. Câu sửa mẫu: “Mô hình này gợi ý một cách làm có căn cứ, không phải khuôn mẫu bắt buộc cho mọi bài viết.”

HS vận dụng quy trình viết, căn cứ và kiểm tra quan hệ hình ảnh – cảm xúc vào việc phân tích một bài thơ đã học; biết đưa ra phản hồi có ba phần.

HS chọn một bài thơ đã học trong chương trình lớp 10 (ngoài bản tóm giải Mùa xuân chín) và viết một đoạn khoảng 200 chữ phân tích, đánh giá một điểm nổi bật của bài thơ về hình ảnh, cảm xúc hoặc giọng điệu, có ý trung tâm, hai căn cứ có xuất xứ và một kết luận khái quát. Sau khi viết, HS đổi bài với bạn và viết phản hồi ba phần: một điểm đạt có chi tiết, một điều cần kiểm tra, một cách chỉnh hoặc thử lại. Phần viết ở nhà có thể hoàn thiện thêm. Lưu ý trung thực: không bịa số liệu, không dùng trải nghiệm hư cấu làm chứng cứ.

Đoạn văn 200 chữ có: câu chủ đề rõ ý trung tâm; hai căn cứ được trích hoặc nêu có xuất xứ; mỗi kết luận có lí giải; kết đoạn nêu phạm vi của nhận định. Phản hồi cho bạn gồm: (1) Điểm đạt: nêu chi tiết cụ thể làm rõ ý trung tâm; (2) Điều cần kiểm tra: một kết luận chưa có căn cứ hoặc căn cứ chưa giải thích rõ; (3) Cách chỉnh hoặc thử lại: thêm một câu lí giải hoặc thay căn cứ bằng chi tiết gần hơn với ý.