Giáo án Thực hành tiếng Việt – Sử dụng từ Hán Việt

Huy động vốn hiểu biết về từ Hán Việt và nhận ra vì sao cần dùng đúng nghĩa, đúng ngữ cảnh.

GV trình chiếu câu: “Nhóm đi thăm quan thư viện để mở rộng trí thức; điểm yếu nhất của buổi đi là phải kiểm tra nguồn.” HS gạch chân các từ Hán Việt và trả lời: Câu này có chỗ nào chưa ổn? Em hiểu “trí thức” trong câu này là gì? Nếu chỉ ghép nghĩa từng tiếng của “yếu điểm” thì em dễ hiểu thành gì?

HS gạch được ba từ Hán Việt: thăm quan, trí thức, yếu điểm (trong câu có “điểm yếu nhất”). HS nhận ra câu có chỗ chưa ổn vì “trí thức” không đúng với nghĩa hiểu biết mà người viết muốn nói. Kết luận ban đầu: nghĩa từ Hán Việt không luôn bằng cộng nghĩa từng tiếng, cần xét ngữ cảnh.

Nêu đúng nghĩa và đối tượng của ba từ tri thức, trí thức, yếu điểm; phân biệt được các cặp dễ nhầm.

HS đọc mục Khái niệm và đoạn Phân tích và đánh giá trong bản tóm giải, làm Phiếu học tập số 1: điền nghĩa của ba từ và trả lời: (1) Vì sao “tri thức” và “trí thức” dễ nhầm? (2) “Yếu điểm” khác “điểm yếu” ở điểm nào? (3) Vì sao “cứu cánh” không phải là “cách cứu”?

Đáp án Phiếu 1: Tri thức là hiểu biết; Trí thức là người lao động trí óc có trình độ; Yếu điểm là điểm quan trọng. Kiến thức HS rút ra: “tri thức” và “trí thức” chỉ khác một dấu thanh nhưng khác nghĩa; “yếu điểm” không phải “điểm yếu”; “cứu cánh” là mục đích cuối cùng, không phải cách cứu; cần tra từ điển đáng tin, đối chiếu nghĩa rồi đọc lại cả câu.

Giải thích được vì sao nghĩa từ Hán Việt không luôn bằng cộng nghĩa từng tiếng và phải xét đến đối tượng giao tiếp; nhận diện nguy cơ lạm dụng từ Hán Việt.

HS đọc đoạn “Yếu tố Hán Việt là những đơn vị gốc Hán…” và đoạn “Không thay mọi từ thuần Việt…”, trả lời theo nhóm 4 người trên khăn trải bàn: (1) Yếu tố Hán Việt có những đặc điểm gì? (2) Vì sao phải xem ngữ cảnh và đối tượng giao tiếp? (3) Khi nào từ Hán Việt gây khó hiểu, sai nghĩa?

Kiến thức HS rút ra: yếu tố Hán Việt có thể nhiều nghĩa, đồng âm hoặc không hoạt động độc lập; nghĩa từ không luôn bằng cộng nghĩa từng tiếng; từ Hán Việt góp sắc thái trang trọng, cổ kính, khái quát nhưng dùng không đúng sẽ làm câu khó hiểu, sai nghĩa; không thay mọi từ thuần Việt để tạo vẻ học thuật.

Vận dụng kiến thức về ba từ Hán Việt và nguyên tắc ngữ cảnh để làm đúng các bài tập trắc nghiệm, đúng – sai và ghép cặp.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm ba phần: A. Trắc nghiệm (Chọn quan hệ thuật ngữ – nghĩa đúng: A. Yếu điểm – Người lao động trí óc có trình độ; B. Tri thức – Hiểu biết; C. Tri thức – Điểm quan trọng; D. Trí thức – Hiểu biết). B. Đọc các nhận định, ghi Đ hoặc S. C. Chọn hai cặp đúng (A. Yếu điểm – Điểm quan trọng; B. Tri thức – Người lao động trí óc có trình độ; C. Tri thức – Hiểu biết; D. Trí thức – Điểm quan trọng). Có thể làm thêm bài tương tác trên NeoEdu nếu có thiết bị.

Đáp án: A. Chọn B (Tri thức – Hiểu biết). B. a) Đ; b) S (Trí thức gắn với người lao động trí óc có trình độ, không phải điểm quan trọng); c) S (các lời tóm giải là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch); d) Đ (mọi diễn giải cần căn cứ từ ngữ liệu). C. Chọn A và C (Yếu điểm – Điểm quan trọng; Tri thức – Hiểu biết). Lưu ý: chấm theo nội dung cặp ghép, không theo số thứ tự phương án.

Vận dụng được cách sửa từ dùng sai trong câu thực tế, giữ đúng ý định người viết và tự viết câu có từ Hán Việt đúng nghĩa.

GV trình chiếu câu: “Nhóm đi thăm quan thư viện để mở rộng trí thức; điểm yếu nhất của buổi đi là phải kiểm tra nguồn.” Yêu cầu: sửa đủ ba chỗ dùng từ, giữ ý định mở rộng hiểu biết và nhấn mạnh điều quan trọng, giải thích từng lựa chọn. Sau đó, mỗi HS viết một câu có từ Hán Việt về một buổi tham quan của mình và tự kiểm tra nghĩa.

Bản sửa đúng: “Nhóm đi tham quan thư viện để mở rộng tri thức; điểm quan trọng nhất của buổi đi là phải kiểm tra nguồn.” Giải thích: “thăm quan” sửa thành “tham quan” vì đây là hoạt động đến xem, tìm hiểu; “trí thức” sửa thành “tri thức” vì phù hợp việc mở rộng hiểu biết; “điểm yếu nhất” sửa thành “điểm quan trọng nhất” vì phù hợp ý người viết. Nếu muốn nói nhược điểm thì phải đổi cả nội dung mệnh đề cho có nghĩa.