Giáo án Chữ người tử tù

Huy động trải nghiệm và hình thành câu hỏi định hướng về quan hệ giữa người coi tù và người bị giam trong Chữ người tử tù.

GV chiếu câu hỏi: “Điều gì có thể khiến một người coi tù và một người bị giam trở nên gần gũi nhau, dù một bên giữ quyền quản lí, một bên chịu giam giữ?” HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó trao đổi nhanh với bạn cùng bàn. GV ghi các ý lên bảng và nêu nhiệm vụ của tiết học: tìm hiểu tóm lược Chữ người tử tù, phân tích cảnh cho chữ và đánh giá có căn cứ.

Một số dự đoán ban đầu được ghi lên bảng, ví dụ: có sở thích chung, có sự quý trọng lẫn nhau, hoặc có điều gì đó vượt lên trên chức phận. Từ đó HS xác định vấn đề: giá trị tinh thần có thể không trùng với vị trí quyền lực trong xã hội.

Nhận biết đặc điểm và vai trò của Huấn Cao, quản ngục và thơ lại; hiểu quan hệ ba nhân vật làm nên bước chuyển trong thái độ của Huấn Cao.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần tóm lược và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem mục worksheets). Câu hỏi gợi ý: (1) Huấn Cao được tóm lược với những phẩm chất nào? (2) Vì sao quản ngục muốn xin chữ nhưng chưa thể? (3) Thơ lại có vai trò gì trong việc Huấn Cao hiểu tấm lòng quản ngục? (4) Ban đầu Huấn Cao nhìn quản ngục như thế nào và vì sao?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh với nội dung chính:

• Huấn Cao: tài viết chữ gắn khí phách. Ban đầu xem quản ngục là người của bộ máy trấn áp nên lạnh nhạt.
• Quản ngục: người coi tù biết quý trọng cái đẹp, ngưỡng mộ tài của Huấn Cao, biệt đãi người tù nhưng bị ngăn cách bởi chức phận và hoàn cảnh.
• Thơ lại: giúp bộc lộ tấm lòng quản ngục; qua thơ lại, Huấn Cao hiểu động cơ của quản ngục và đồng ý cho chữ.
  Kết luận HS rút ra: bước chuyển trong thái độ của Huấn Cao đến từ việc hiểu đúng tấm lòng của quản ngục, không phải từ sự thay đổi hoàn cảnh.

Phân tích sự đảo chiều quan hệ trong cảnh cho chữ và lí giải vì sao cảnh này thể hiện giá trị tinh thần không trùng vị trí quyền lực.

HS làm việc theo cặp đôi, dùng Phiếu học tập số 2 (xem mục worksheets). Câu hỏi gợi ý: (1) Trong cảnh cho chữ, ai là người chủ động trao đổi? (2) Ai là người tiếp nhận và với thái độ nào? (3) Không gian phòng giam và chất liệu lụa được nhắc đến để làm nổi điều gì? (4) Lời khuyên của Huấn Cao nhắm vào điều gì ở quản ngục? (5) Vì sao kết thúc không đồng nghĩa với việc Huấn Cao được giải thoát?

Kết quả phiếu số 2 gồm các ý chính:

• Đảo chiều vai trò: người bị giam là người làm chủ hoạt động, trao chữ và lời khuyên; người coi ngục tiếp nhận với thái độ kính trọng.
• Tương phản không gian: phòng giam tối bẩn làm nổi bật lụa, ánh sáng, mùi mực và tâm thế hướng thiện.
• Lời khuyên: Huấn Cao khuyên quản ngục rời môi trường làm tổn thương phẩm chất của mình.
• Kết thúc: cảnh kết thay đổi quan hệ tinh thần chứ không giải thoát Huấn Cao khỏi bản án, nên chiến thắng được hiểu trước hết ở bình diện nhân cách và thẩm mĩ.
  Kết luận HS rút ra: đảo chiều vai trò thể hiện sức cảm hoá của tài, khí phách và tâm hồn.

Giải thích tác dụng của tương phản sáng - bóng tối, sạch - bẩn, tư thế nhân vật; nêu được cách đọc có trách nhiệm và kiểu suy diễn cần tránh.

GV chia lớp thành 4 nhóm theo kĩ thuật khăn trải bàn. Nhóm 1 và nhóm 2 làm về tương phản: ánh sáng – bóng tối, sạch – bẩn, tư thế nhân vật. Nhóm 3 và nhóm 4 làm về cách đọc và giới hạn: phân biệt người kể với tác giả, phân biệt quan hệ tinh thần với diễn biến pháp lí, và tránh đồng nhất đạo đức với chức danh. Mỗi nhóm ghi kết quả vào ô của mình trên khăn trải bàn.

Khăn trải bàn gồm hai phần:

• Phần tương phản: tương phản ánh sáng – bóng tối và sạch – bẩn làm nổi tài, khí phách và tâm hồn; tư thế nhân vật (người viết chữ đứng vững, người coi ngục kính cẩn) biểu đạt sức cảm hoá của cái đẹp.
• Phần cách đọc: người kể không đồng nhất với tác giả; quan hệ tinh thần không thay đổi diễn biến pháp lí; không đồng nhất giá trị đạo đức với chức danh; nghệ thuật không tự xoá mọi áp bức ngoài đời.
  Kết luận HS rút ra: đọc có căn cứ là dựa vào sự kiện, tư thế, không gian để giải thích, không chỉ gắn nhãn.

Củng cố kiến thức về nhân vật, cảnh cho chữ và cách sử dụng nguồn tóm giải bằng các bài tập đã cho.

HS làm bài tập theo nhóm đôi, sau đó đối chiếu đáp án qua học liệu NeoEdu nếu có thời gian.
Bài 1 (trắc nghiệm): Bước ngoặt trong thái độ Huấn Cao gắn điều gì? A. Hiểu tấm lòng của quản ngục; B. Mất khả năng viết chữ; C. Được huỷ án ngay; D. Muốn đổi chữ lấy vàng.
Bài 2 (ghép cặp): Ghép Huấn Cao, Quản ngục, Thơ lại với các đặc điểm: Tài viết chữ gắn khí phách; Người coi tù biết quý trọng cái đẹp; Giúp bộc lộ tấm lòng quản ngục.
Bài 3 (đúng – sai): a) Trong hồ sơ này, Huấn Cao được gắn với tài viết chữ gắn khí phách. b) Trong hồ sơ này, Quản ngục được gắn với giúp bộc lộ tấm lòng quản ngục. c) Các lời tóm giải ở đây là nguyên văn toàn bộ tác phẩm hoặc bản dịch trong sách. d) Khi đánh giá cần phân biệt điều ngữ liệu cung cấp với suy diễn ngoài căn cứ.
Bài 4 (chọn hai cặp đúng): A. Quản ngục – Giúp bộc lộ tấm lòng quản ngục; B. Thơ lại – Giúp bộc lộ tấm lòng quản ngục; C. Huấn Cao – Người coi tù biết quý trọng cái đẹp; D. Huấn Cao – Tài viết chữ gắn khí phách.

Đáp án:

• Bài 1: A (Hiểu tấm lòng của quản ngục). Đây là lí do khiến Huấn Cao đổi thái độ và đồng ý cho chữ.
• Bài 2: Huấn Cao – Tài viết chữ gắn khí phách; Quản ngục – Người coi tù biết quý trọng cái đẹp; Thơ lại – Giúp bộc lộ tấm lòng quản ngục.
• Bài 3: a) Đúng; b) Sai, vì Quản ngục gắn với người coi tù biết quý trọng cái đẹp, còn “giúp bộc lộ tấm lòng quản ngục” là đặc điểm của thơ lại; c) Sai, vì đây là lời tóm giải mới, không phải nguyên văn hay bản dịch; d) Đúng.
• Bài 4: B và D (các cặp đúng là Thơ lại – Giúp bộc lộ tấm lòng quản ngục; Huấn Cao – Tài viết chữ gắn khí phách). Cần đối chiếu theo nội dung, không theo số thứ tự phương án.

Viết được bản tóm giải ngắn gọn bằng lời của mình, phân biệt với nguyên văn và thể hiện cách đọc có trách nhiệm.

HS viết một bản tóm giải ngắn (khoảng 5 đến 7 câu) về Chữ người tử tù chỉ dùng thông tin đã học; sau đó viết thêm 2 câu nêu một cách đọc có trách nhiệm và một kiểu suy diễn cần tránh, kèm lí do. GV nêu tiêu chí: đúng đối tượng, giữ thông tin chính, không đảo quan hệ, nói rõ đây là tóm giải, diễn đạt rõ ràng.

Bản tóm giải mẫu tham khảo: “Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân kể về Huấn Cao, người có tài viết chữ và khí phách, đang chờ thi hành án trong nhà ngục. Viên quản ngục ngưỡng mộ tài ấy nhưng bị ngăn cách bởi chức phận. Qua thơ lại, Huấn Cao hiểu tấm lòng của quản ngục và cho chữ trong phòng giam tối bẩn. Cảnh kết thay đổi quan hệ tinh thần, không giải thoát Huấn Cao khỏi bản án. Đây là bản tóm giải phục vụ học tập, không phải nguyên văn tác phẩm.”
Cách đọc có trách nhiệm: đọc dựa trên sự kiện, tư thế và không gian để giải thích. Suy diễn cần tránh: cho rằng giá trị đạo đức luôn trùng với chức danh, vì ngữ liệu cho thấy giá trị tinh thần có thể không trùng vị trí quyền lực.