Giáo án Tản Viên từ Phán sự lục

Huy động trải nghiệm của HS về việc bảo vệ điều đúng khi bị phản bác; dẫn vào vấn đề chính của truyện: người ngay cần chứng cứ, không chỉ cần sự cứng rắn.

GV đặt câu hỏi: “Khi bị người khác buộc tội oan hoặc nói sai sự việc, em thường làm gì để chứng minh điều mình biết là đúng?” Sau đó GV nêu tóm tắt vấn đề của bản tóm giải: Ngô Tử Văn không chấp nhận ngôi đền bị hồn một tướng giặc chiếm giữ để làm hại dân; chàng đối diện đe doạ và yêu cầu kiểm tra chứng cứ. HS suy nghĩ cá nhân 2 phút, sau đó chia sẻ theo cặp đôi.

Mỗi HS ghi được ít nhất một cách ứng xử có căn cứ (đưa bằng chứng, đối chất, nhờ người làm chứng...). Cả lớp nhận ra vấn đề trung tâm của truyện: lòng can đảm cần đi cùng sự thật và chứng cứ.

Nêu được các diễn biến chính của truyện và xác định được xung đột trung tâm; nhận biết vai trò của từng nhân vật chính trong cốt truyện.

Nhóm 4 HS làm việc với Phiếu học tập số 1 (sắp xếp các diễn biến và điền vai trò nhân vật). Các diễn biến cần sắp xếp theo thứ tự: (1) Ngô Tử Văn không chấp nhận ngôi đền bị hồn một tướng giặc chiếm giữ để làm hại dân; (2) Chàng đốt đền rồi đối diện đe doạ của hồn ma; (3) Thổ công cho biết sự thật; (4) Bị đưa xuống cõi âm, Tử Văn vẫn bảo vệ hành động và yêu cầu kiểm tra chứng cứ; (5) Lời khai được xác minh, kẻ mạo danh bị xử, Thổ công được trả vị trí; (6) Tử Văn nhận chức Phán sự ở đền Tản Viên. Nhiệm vụ thứ hai: điền vai trò của Ngô Tử Văn, hồn tướng giặc, Thổ công trong xung đột.

Sơ đồ diễn biến theo thứ tự: (1) → (2) → (3) → (4) → (5) → (6). Xung đột cốt lõi: kẻ xấu chiếm quyền và mạo danh để gây hại, người ngay phải đòi kiểm tra chứng cứ. Vai trò: Ngô Tử Văn là người chính trực, đấu tranh bảo vệ sự thật; hồn tướng giặc là kẻ mạo danh, đe doạ và gây hại; Thổ công là người cung cấp căn cứ về ngôi đền. HS rút ra: truyện được tổ chức quanh cuộc đối chất giữa người ngay và thế lực dựa vào uy danh giả.

Giải thích được vì sao lòng can đảm của Tử Văn phải đi cùng căn cứ; nhận biết tác dụng của yếu tố kì ảo trong việc đặt ra vấn đề thực của đời sống.

Cặp đôi trả lời các câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao nói Tử Văn không chỉ bướng bỉnh? Hãy chỉ ra động cơ của chàng. (2) Trong đối chất, Tử Văn đã làm gì để phân biệt mình với người liều lĩnh? (3) Yếu tố kì ảo (hồn ma, Thổ công, cõi âm) có tác dụng gì đối với vấn đề thực mà truyện đặt ra? (4) Vì sao lời bình khẳng định giá trị cứng cỏi của người trí thức nhưng không coi mọi nhân vật ở cõi âm đều sáng suốt từ đầu?

Kết luận của HS: Lòng can đảm của Tử Văn gắn với sự thật vì chàng hành động để bảo vệ dân, không phải để phá bỏ tín ngưỡng; khi đối chất, chàng khẳng định điều mình biết, nêu khả năng xác minh và không lùi trước đe doạ; chứng cứ làm sáng tỏ mạo danh, giúp sự chính trực khác với liều lĩnh. Yếu tố kì ảo mở ra một phiên toà nơi sự thật được xác minh, qua đó gợi vấn đề thực: kẻ xấu chiếm quyền, người ngay cần can đảm và có căn cứ. Truyện không coi mọi nhân vật có quyền ở cõi âm đều sáng suốt từ đầu.

Nhận biết cách đọc có trách nhiệm khi đánh giá hành động đốt đền; phân biệt truyện truyền kì với ghi chép lịch sử và nhận ra kiểu suy diễn cần tránh.

Cả lớp làm việc theo khăn trải bàn (mỗi nhóm 4 HS, mỗi HS viết ý kiến vào một ô của khăn, sau đó tổng hợp ở ô giữa). Câu hỏi: (1) Khi đánh giá hành động đốt đền, cần đặt hành động trong hoàn cảnh nào? (2) Nêu một kiểu suy diễn cần tránh và giải thích vì sao không đúng với văn bản. (3) Vì sao phân biệt truyện truyền kì với ghi chép lịch sử là cần thiết, dù truyện có địa danh và chi tiết thực?

Kết luận nhóm: Cần phân tích hành động đốt đền trong đầy đủ hoàn cảnh: ngôi đền bị chiếm để làm hại dân, Tử Văn hành động vì dân. Không tách hành động này thành lời cổ vũ phá hoại di sản. Kiểu suy diễn cần tránh: coi toàn bộ yếu tố kì ảo là sự kiện đã xảy ra, hoặc coi việc đốt đền là điều nên làm trong đời sống. Địa danh và chi tiết thực tạo độ tin cho thế giới nghệ thuật, nhưng không biến truyện thành ghi chép lịch sử.

Củng cố nhận biết vai trò nhân vật, phân biệt căn cứ với suy diễn và chọn đúng ý quan trọng nhất của lập luận trong văn bản.

HS làm bốn bài tập trên Phiếu học tập số 2 hoặc trang bài học NeoEdu (phần bài tập tương tác). Bài 1: Trắc nghiệm về điều giúp lời phản bác Tử Văn có sức thuyết phục. Bài 2: Ghép các đối tượng với đặc điểm trong bản tóm giải. Bài 3: Đọc bốn nhận định và đánh Đ/S. Bài 4: Chọn hai cặp ghép đúng trong bốn lựa chọn.

Bài 1: A (Kiên định cùng yêu cầu kiểm tra chứng cứ). Bài 2: Ngô Tử Văn – Chính trực, đấu tranh bảo vệ sự thật; Hồn tướng giặc – Mạo danh, đe doạ và gây hại; Thổ công – Cung cấp căn cứ về ngôi đền. Bài 3: a) Đ; b) S; c) S; d) Đ. Bài 4: A và C (Ngô Tử Văn – Chính trực, đấu tranh bảo vệ sự thật; Thổ công – Cung cấp căn cứ về ngôi đền). Ghi chú: các cặp sai là Hồn tướng giặc – Cung cấp căn cứ về ngôi đền và Ngô Tử Văn – Mạo danh, đe doạ và gây hại.

Vận dụng bài học về lòng can đảm gắn với sự thật để đề xuất cách ứng xử có căn cứ trong một tình huống thực tế của HS.

GV nêu tình huống: Trên mạng xã hội, một bạn trong lớp bị lan truyền thông tin sai lệch về việc làm của bạn ấy. Em sẽ làm gì để bảo vệ sự thật một cách có căn cứ và không gây tổn thương cho ai? HS viết một đoạn văn 5 đến 7 câu, trong đó có ít nhất một liên hệ với hành động của Ngô Tử Văn (đòi kiểm chứng, không khuất phục trước đe doạ).

Đoạn văn 5 đến 7 câu nêu được: (1) Nhận biết thông tin cần kiểm chứng; (2) Cách thu thập căn cứ (người làm chứng, tài liệu, lời khai đối chiếu); (3) Thái độ không dùng bạo lực, không lan truyền thêm thông tin chưa kiểm chứng; (4) Liên hệ rõ với bài học về sự chính trực gắn với sự thật.