Giáo án Bài 9. An toàn trên không gian mạng

Kích hoạt kiến thức nền và xác định vấn đề cần giải quyết: nhận ra các dấu hiệu của một thư lừa đảo và đặt câu hỏi cho bài học.

GV chiếu hoặc ghi lên bảng nội dung một thư giả: người gửi không rõ, tiêu đề “Tài khoản của bạn bị khóa”, yêu cầu mở tệp đính kèm trong 24 giờ và nhập mật khẩu để “mở khóa”. HS trả lời hai câu hỏi: (1) Thư này có điểm nào đáng ngờ? (2) Nếu nhận được thư này, em sẽ làm gì trước tiên?

• HS nêu được ít nhất ba dấu hiệu đáng ngờ: yêu cầu gấp gáp, đòi mật khẩu, tệp đính kèm không rõ nguồn gốc và người gửi không xác định.
• HS đề xuất sơ bộ rằng không nên mở tệp hoặc nhập mật khẩu, cần kiểm tra lại qua cách khác.
• GV ghi các ý kiến lên bảng để làm căn cứ cho phần sau.

Nêu được bốn nhóm rủi ro chính trên không gian mạng và mô tả được đặc điểm, hậu quả của từng nhóm.

Nhóm 4 HS, mỗi thành viên nhận một thẻ (mã độc, lừa đảo, chiếm tài khoản, lộ dữ liệu) và đọc phần nội dung bài học tương ứng. Sau đó, từng thành viên giải thích cho cả nhóm, các bạn hỏi lại để làm rõ. Nhiệm vụ cụ thể: Mỗi nhóm hoàn thành mục “Rủi ro” trên giấy khổ lớn, ghi đặc điểm, một ví dụ dễ hiểu và một hậu quả. Dùng trang bài học NeoEdu để tra cứu ví dụ nếu cần.

• Mã độc: là phần mềm gây hại, có thể làm hỏng thiết bị hoặc chiếm quyền kiểm soát; ví dụ: tệp đính kèm lạ cài phần mềm độc hại; hậu quả: mất dữ liệu, máy bị chậm hoặc bị điều khiển.
• Lừa đảo: kẻ xấu giả làm tổ chức đáng tin để lấy thông tin; ví dụ: thư giả báo tài khoản bị khóa; hậu quả: bị lộ mật khẩu hoặc mất tiền.
• Chiếm tài khoản: kẻ xấu đăng nhập được vào tài khoản của người khác; hậu quả: bị mạo danh, mất thông tin cá nhân.
• Lộ dữ liệu: thông tin cá nhân hoặc dữ liệu quan trọng bị tiết lộ ngoài ý muốn; hậu quả: bị lợi dụng, ảnh hưởng đến bản thân và người khác.
• Kết luận nhóm: bốn rủi ro có thể xuất hiện đan xen, ví dụ lừa đảo có thể dẫn đến chiếm tài khoản và lộ dữ liệu.

Giải thích được vai trò của các biện pháp phòng ngừa và sắp xếp đúng thứ tự các bước xử lí khi nghi tài khoản bị lộ hoặc nhận thư lừa đảo.

Nhóm đôi hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm hai phần: (A) Nối từng biện pháp phòng ngừa với lí do vì sao biện pháp đó có tác dụng; (B) Sắp xếp các bước xử lí khi nghi có sự cố theo đúng thứ tự. Sau khi hoàn thành, đôi bạn đối chiếu với nội dung bài học để kiểm tra lại.

• Phần A: Cập nhật phần mềm từ nguồn chính thức để vá lỗ hổng bảo mật và tránh cài phần mềm giả; mật khẩu riêng và dài để kẻ xấu khó đoán khi một dịch vụ bị lộ; xác thực bổ sung để tăng lớp bảo vệ ngoài mật khẩu; sao lưu để phục hồi khi dữ liệu bị mất hoặc hỏng; đọc kĩ địa chỉ để tránh vào trang giả mạo.
• Phần B (quy trình đúng): (1) Không mở tệp và không nhập bí mật; (2) Kiểm tra độc lập tại dịch vụ chính thức bằng địa chỉ đã biết; (3) Báo giáo viên hoặc người quản trị; (4) Nếu đã lộ thì đổi mật khẩu, thu hồi phiên lạ và kiểm tra thiết bị với hỗ trợ của người phụ trách.
• Lưu ý: Không thử mã độc hoặc tấn công tài khoản để học.

Vận dụng được kiến thức về rủi ro và biện pháp phòng ngừa để làm đúng các câu trắc nghiệm và đúng/sai.

HS làm bài tập 1 đến 6 (trắc nghiệm và đúng/sai): 1) Dấu hiệu cần cảnh giác; 2) Xác thực bổ sung có làm tài khoản tuyệt đối không bị chiếm không; 3) Nguồn lấy bản cập nhật; 4) Sao lưu có giảm hậu quả mất dữ liệu không; 5) Sắp xếp phản ứng khi nghi lộ tài khoản; 6) Học an toàn mạng có được thử tấn công tài khoản người khác không. HS làm cá nhân 3 phút, sau đó đổi bài cho bạn cùng bàn để đối chiếu.

• Câu 1: A. Yêu cầu gấp nhập mật khẩu qua liên kết lạ, vì gây áp lực và xin bí mật là dấu hiệu lừa đảo.
• Câu 2: Sai, vì xác thực bổ sung giảm rủi ro nhưng vẫn có nguy cơ lừa đảo, lộ thiết bị và phiên đăng nhập.
• Câu 3: A. Kênh chính thức được phép, vì nguồn đáng tin giúp giảm rủi ro cài nhầm phần mềm độc hại.
• Câu 4: Đúng, vì có thể phục hồi dữ liệu khi bản chính bị hỏng hoặc bị xóa.
• Câu 5: Thứ tự đúng: Ngừng cung cấp dữ liệu → Vào kênh chính thức để xác minh → Đổi bí mật hoặc thu hồi phiên với sự hỗ trợ → Kiểm tra và theo dõi sự cố. Không tiếp tục thao tác qua liên kết nghi vấn.
• Câu 6: A. Không, khi chưa có phép hợp lệ; quyền và phạm vi là bắt buộc.

Vận dụng được quy trình xử lí sự cố vào tình huống thực tế: xử lí thư giả báo tài khoản bị khóa và trình bày được các bước với lí giải.

Nhóm đôi đọc lại tình huống thư giả ở phần khởi động, thảo luận và trình bày các bước xử lí, đồng thời ghi vào Phiếu học tập số 1 (phần C) gồm: (1) Việc cần làm ngay với thư; (2) Cách kiểm tra thông tin; (3) Người cần báo; (4) Việc cần làm nếu lỡ đã nhập mật khẩu. Đôi bạn ghi thêm một câu giải thích vì sao cần mật khẩu riêng cho từng dịch vụ sau sự cố.

• Gợi ý phương án đúng: Giữ thư để báo cáo, không chuyển tiếp tệp nguy hiểm; mở dịch vụ bằng địa chỉ đã biết thay vì liên kết trong thư; báo giáo viên hoặc người phụ trách; nếu đã gửi mật khẩu thì đổi mật khẩu qua trang thật, thu hồi phiên lạ và nhờ người phụ trách kiểm tra thiết bị.
• Thang đánh giá gợi ý: không mở tệp và không nhập bí mật 0,3 điểm; xác minh qua kênh thật 0,25 điểm; báo người phụ trách 0,2 điểm; nếu đã lộ thì đổi bí mật, thu hồi phiên và kiểm tra 0,25 điểm. Chấp nhận phương án tương đương đúng, có lí giải.
• Lí giải mẫu: Bí mật đã lộ có thể bị thử ở nơi khác, vì vậy cần đổi mật khẩu của các tài khoản dùng lại và dùng mật khẩu riêng cho từng dịch vụ.