Giáo án Bảng tra cứu khái niệm, thuật ngữ

HS nhận ra nguy cơ hiểu sai thuật ngữ lịch sử khi không tra cứu và xác định nhiệm vụ của tiết học là sử dụng bảng tra cứu để đọc chính xác khái niệm.

GV chiếu ba cụm từ: “Bảo tồn”, “Sử liệu”, “Tiếp biến”. HS suy nghĩ cá nhân trong 1 phút rồi trả lời hai câu hỏi: (1) Em hiểu cụm từ này thế nào khi đọc một đoạn văn lịch sử? (2) Làm thế nào để biết cách hiểu của mình có đúng không?

Mỗi HS ghi được một cách hiểu ban đầu cho mỗi cụm từ và nêu được ý “cần đối chiếu với bảng tra cứu và xem ngữ cảnh”. Nhiệm vụ tiết học được ghi vào vở: tra đúng mục, đối chiếu nghĩa với ngữ cảnh, kiểm tra nguồn gốc.

HS hệ thống hoá các mục trong bảng theo ba nhóm: văn hoá và di sản, khoa học – kĩ thuật, tôn giáo và triết học; từ đó nhận diện nhanh loại khái niệm khi tra cứu.

HS làm việc theo nhóm 3 đến 4 người theo kĩ thuật “khăn trải bàn”. Mỗi nhóm nhận một nhóm thuật ngữ, đọc phần đối chiếu trong bảng và điền Phiếu học tập số 1: ghi nhóm thuật ngữ, nêu nghĩa tóm tắt bằng lời của nhóm, và nêu một dấu hiệu giúp nhận ra mục thuộc nhóm đó. Nhóm 1: Bảo tồn, Văn minh, Tiếp biến, Sử liệu, Di sản văn hoá, Di sản văn hoá vật thể, Di sản văn hoá phi vật thể, Di sản thiên nhiên, Chữ giáp cốt, Chữ Miến cổ, Chữ tượng hình. Nhóm 2: Cách mạng công nghiệp, Công nghệ in 3D, Công nghệ na-nô, Dữ liệu lớn. Nhóm 3: Công giáo, Hồi giáo, Chủ nghĩa duy tâm, Chủ nghĩa duy vật.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh của mỗi nhóm. Ví dụ nhóm 1: Bảo tồn là “giữ gìn chứng cứ và giá trị, hạn chế tổn hại”; dấu hiệu nhận biết là các mục nói về giá trị và việc giữ gìn di sản. Nhóm 3: Chủ nghĩa duy tâm và Chủ nghĩa duy vật đối lập nhau ở chỗ tinh thần có trước hay vật chất có trước.

HS chọn đúng mục tra cứu cho từng tình huống và giải thích được vì sao phải đối chiếu nghĩa với ngữ cảnh, kiểm tra nguồn gốc.

Cặp đôi nhận bốn thẻ ngữ cảnh: (1) Bia tiến sĩ cần được giữ vật liệu và chữ khắc để bảo tồn chứng cứ. (2) Văn minh Đại Việt có thành tựu giáo dục, chữ viết, nghệ thuật trong kỉ nguyên độc lập. (3) Cải biến chữ du nhập để ghi tiếng nói riêng ở Đông Nam Á là ví dụ tiếp biến. (4) Hiện vật khảo cổ có thể dùng làm sử liệu nhưng phải được thẩm định xuất xứ, niên đại và giới hạn. Cặp đôi chọn mục tra tương ứng với mỗi thẻ và ghi lí do ngắn gọn vào phiếu.

Bảng ghép đúng: thẻ 1 – Bảo tồn; thẻ 2 – Văn minh; thẻ 3 – Tiếp biến; thẻ 4 – Sử liệu. Mỗi cặp viết thêm một lí do, ví dụ với thẻ 4: “Hiện vật chỉ là sử liệu khi có thẩm định xuất xứ và niên đại, nên phải đối chiếu mục Sử liệu và ghi chú giới hạn.”

HS vận dụng bảng để chọn đúng nghĩa của các mục, củng cố kĩ năng đối chiếu nhanh và giải thích lựa chọn.

HS làm bài tập trắc nghiệm trong Phiếu học tập số 2 (câu 2 đến câu 5). Thời gian làm bài 6 phút, sau đó đối chiếu đáp án trong 3 phút và chữa bài trong 3 phút. GV có thể chiếu bài tập tương tác trên trang NeoEdu để HS tự kiểm tra. Đề: Theo bảng, Bảo tồn/Văn minh/Tiếp biến/Sử liệu tương ứng với mục nào? Các lựa chọn: A. Giữ gìn chứng cứ và giá trị di sản, hạn chế tổn hại; B. Trình độ phát triển cao của văn hoá trong một bối cảnh lịch sử; C. Tiếp thu rồi lựa chọn, biến đổi yếu tố văn hoá; D. Dấu vết hoặc thông tin có thể sử dụng để nghiên cứu quá khứ.

Đáp án: câu 2 (Bảo tồn) – A; câu 3 (Văn minh) – B; câu 4 (Tiếp biến) – C; câu 5 (Sử liệu) – D. Bảng tra cứu cho phép đối chiếu trực tiếp, không cần suy thêm tiểu sử hay nguồn ngoài bảng.

HS vận dụng một mục trong bảng để viết hai câu trong ngữ cảnh lịch sử đã học, đồng thời giải thích cách tra cứu giúp tránh nhầm lẫn.

Cá nhân HS chọn một trong bốn mục: Bảo tồn, Văn minh, Tiếp biến, Sử liệu. Viết hai câu về một ngữ cảnh lịch sử đã học, dùng đúng thuật ngữ đã chọn. Sau đó viết thêm một câu giải thích: đối chiếu mục tra như thế nào để không nhầm. Tiêu chí chấm: dùng đúng thuật ngữ và đối chiếu đúng nghĩa (4 điểm); ngữ cảnh lịch sử đúng (4 điểm); lưu ý tra cứu rõ ràng (2 điểm).

Hai câu viết đúng ngữ cảnh và một câu lưu ý tra cứu. Ví dụ tham khảo, mục Bảo tồn: “Bia tiến sĩ cần giữ chữ khắc và vật liệu gốc để không mất chứng cứ. Việc tu bổ phải theo hồ sơ và phương án chuyên môn, không chỉ làm bề mặt trông mới.” Lưu ý: “Đối chiếu Bảo tồn với mục đích giữ giá trị, hạn chế tổn hại, không đồng nhất với sơn mới.” GV chấp nhận diễn đạt khác có căn cứ.