Giáo án Khối đại đoàn kết dân tộc trong lịch sử Việt Nam

Huy động kinh nghiệm sống của HS, dẫn dắt HS nhận ra đoàn kết xuất phát từ nhu cầu cùng làm việc chung và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa tình huống: Sau một trận lũ, con đường làng bị sạt lở và kênh mương bị bồi lấp. Nếu chỉ một hộ dân tự sửa thì điều gì xảy ra? Nếu cả làng cùng góp sức, cùng bàn cách làm thì kết quả khác thế nào? HS trả lời theo cặp trong 2 phút, sau đó nêu 2 câu hỏi định hướng: (1) Đoàn kết hình thành từ đâu trong lịch sử dân tộc? (2) Đoàn kết có vai trò gì đối với đất nước hôm nay?

Ghi trên bảng hai nhóm ý: Nhu cầu làm việc chung vượt khả năng một cá nhân hoặc một hộ (ví dụ: việc sửa kênh cần nhiều người, nhiều công sức, phối hợp thời gian). Kết quả khác biệt rõ khi cộng đồng cùng tham gia (nhanh hơn, bền hơn, người dân yên tâm hơn). Hai câu hỏi định hướng của bài được ghi vào vở làm nhiệm vụ học tập.

Phân tích được nhu cầu cùng trị thuỷ, sản xuất và bảo vệ cộng đồng; nêu được vai trò của đoàn kết qua các giai đoạn lịch sử, đồng thời nhận ra giới hạn của từng kết luận.

Kỹ thuật mảnh ghép: HS chia thành 4 nhóm chuyên gia (mỗi nhóm 4–5 HS), nhận Phiếu học tập số 1 với bốn phần: (1) Thời dựng nước; (2) Kháng chiến thời Trần và khởi nghĩa Lam Sơn; (3) Mặt trận dân tộc thống nhất từ 18/11/1930; (4) Cách mạng tháng Tám 1945, kháng chiến, xây dựng và thống nhất đất nước. Mỗi nhóm đọc tư liệu trong mục Hình thành và vai trò trong lịch sử và bảng dẫn chứng, trả lời câu hỏi: Liên kết được thể hiện thế nào? Điều gì làm kết quả vượt phạm vi một nhóm nhỏ? Giới hạn kết luận là gì? Sau đó HS được tổ chức lại thành nhóm mảnh ghép (mỗi nhóm có đủ 4 chuyên gia) để chia sẻ.

Bảng tổng hợp bốn giai đoạn trong vở, gồm: Thời dựng nước – cùng trị thuỷ, sản xuất, trao đổi, bảo vệ đời sống; liên kết làng và tổ chức nhà nước. Thời Trần, Lam Sơn – phối hợp lực lượng, hỗ trợ nhân lực, lương thực và ý chí chống xâm lược; đoàn kết là một nhân tố, không thay vai trò chỉ huy, tổ chức, hoàn cảnh. Mặt trận dân tộc thống nhất 1930 và sau này – tập hợp nhiều lực lượng cho mục tiêu chung; tên và hình thức tổ chức thay đổi qua thời kỳ. Cách mạng tháng Tám, kháng chiến, thống nhất – huy động nguồn lực rộng rãi; phải đặt trong điều kiện lịch sử cụ thể. Kết luận bắt buộc: Truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên thể hiện ý thức cộng đồng, không dùng thay chứng cứ sinh học hay niên đại lịch sử.

Phân tích được ý nghĩa của đại đoàn kết đối với phát triển, gắn kết xã hội, quốc phòng – an ninh; giải thích được cơ chế bình đẳng, hợp tác và chia sẻ lợi ích tạo liên kết bền vững.

Kỹ thuật khăn trải bàn: Nhóm 4–6 HS trải giấy A0 làm khăn bàn, chia 5 ô: (1) Huy động tri thức, lao động, nguồn lực và sự đồng thuận cho phát triển; (2) Gắn kết xã hội, hỗ trợ khi thiên tai, dịch bệnh; (3) Củng cố quốc phòng, an ninh và bảo vệ chủ quyền; (4) Cơ chế: bình đẳng tạo lòng tin; hợp tác giải quyết việc vượt khả năng một cá nhân; chia sẻ lợi ích giảm chia rẽ; (5) Ranh giới: đoàn kết không xoá mọi khác biệt, không buộc tất cả cùng tập quán. Mỗi HS viết ý của mình vào ô tương ứng, sau đó cả nhóm thống nhất ý chung ở ô trung tâm.

Sơ đồ tư duy trên khăn bàn với trung tâm “Đại đoàn kết hiện nay”, 3 nhánh ý nghĩa (phát triển, gắn kết xã hội, quốc phòng – an ninh) và nhánh cơ chế: “Bình đẳng → tin cậy → hợp tác → chia sẻ lợi ích → liên kết bền vững”. Kết luận ghi trong vở: Đoàn kết không phải xoá mọi khác biệt; tôn trọng tiếng nói và lợi ích chính đáng mới làm liên kết bền vững.

Phân tích được chính sách dân tộc trên bốn lĩnh vực (kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng – an ninh) theo mục tiêu, cách tác động, đối tượng và điều kiện thực hiện; nêu được trách nhiệm của học sinh trong khả năng.

Hoạt động cặp đôi kết hợp thảo luận: HS làm Phiếu học tập số 2 gồm bảng ghép 4 lĩnh vực với mục tiêu, cách tác động, đối tượng, điều kiện thực hiện. Sau đó cả lớp thảo luận tình huống giả định trong SGK: lớp có bạn mới dùng tiếng Việt chưa thành thạo và bị chê giọng; HS đề xuất cách hỗ trợ (cặp hỗ trợ bài học, không chế giễu, xin ý kiến bạn, báo giáo viên khi có bắt nạt, không tự đăng ảnh hoặc thông tin dân tộc của bạn). GV nhấn mạnh đây là tình huống thực hành, không phải một khảo sát đã thực hiện.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành: Kinh tế – hạ tầng, sinh kế; Văn hoá – bảo tồn và phát huy bản sắc; Xã hội – giáo dục, y tế, nâng cao đời sống; Quốc phòng – an ninh – giữ vững biên giới, bảo vệ chủ quyền. Kết luận: Các lĩnh vực gắn nhau (hạ tầng và sinh kế tạo điều kiện tiếp cận giáo dục, y tế; tôn trọng bản sắc củng cố lòng tin; lòng tin giúp hợp tác bảo vệ địa bàn). Ghi vào vở 3 tiêu chí hỗ trợ bạn mới: hỏi ý kiến, bảo vệ quyền riêng tư, không đồng hoá giọng nói.

Củng cố kiến thức về bình đẳng, tôn trọng khác biệt, chính sách và quan niệm sai; rèn kĩ năng đối chiếu thông tin với căn cứ.

HS làm 4 câu hỏi (2, 3, 4, 5 trong bài tập của bài học) bằng cách trả lời nhanh trên giấy nháp hoặc trên bài tập tương tác NeoEdu: (1) Điều gì làm đoàn kết bền vững nhất? A. Bình đẳng, tôn trọng và hỗ trợ cùng phát triển; B. Ép mọi cộng đồng bỏ tiếng nói riêng; C. Đánh giá phẩm chất theo số dân; D. Chỉ giúp người có cùng phong tục. (2) Ghép: Kinh tế – Hỗ trợ sinh kế và hạ tầng; Văn hoá – Bảo tồn và phát huy bản sắc; Xã hội – Mở rộng tiếp cận giáo dục, y tế. (3) Nhận định “Đoàn kết có nghĩa mọi dân tộc phải có tập quán giống nhau” đúng hay sai? (4) Với kế hoạch hỗ trợ bạn mới, chọn đúng hai tiêu chí: A. Hỏi ý kiến bạn và đánh giá mức tham gia sau thời gian hỗ trợ; B. Buộc bạn đổi giọng để giống tất cả người khác; C. Bảo vệ quyền riêng tư, không tự đăng ảnh hoặc thông tin dân tộc của bạn; D. Chỉ hỗ trợ khi bạn có cùng phong tục với nhóm.

Đáp án ghi trong vở: (1) A – Bình đẳng, tôn trọng và hỗ trợ cùng phát triển là nền tảng liên kết bền vững; không ép bỏ tiếng nói riêng, không đánh giá theo số dân, không chỉ giúp người cùng phong tục. (2) Kinh tế → Hỗ trợ sinh kế và hạ tầng; Văn hoá → Bảo tồn và phát huy bản sắc; Xã hội → Mở rộng tiếp cận giáo dục, y tế. (3) Sai, vì đoàn kết dựa trên bình đẳng và tôn trọng đa dạng, không xoá bản sắc. (4) A và C – hợp tác cần sự tham gia, bình đẳng và quyền riêng tư; không đồng hoá giọng nói, không chỉ giúp người giống mình.

Vận dụng kiến thức về vai trò đoàn kết và chính sách để phân tích một tình huống thực tế và đề xuất hành động phù hợp, an toàn của học sinh.

Đề: Phân tích vai trò của đoàn kết trong ứng phó thiên tai và liên hệ một hành động phù hợp của học sinh. Gợi ý trình bày: (a) Thiên tai có thể vượt khả năng một hộ hoặc một địa phương; (b) Hợp tác giúp huy động thông tin, nhân lực, nguồn lực kịp thời, sự tin cậy làm hỗ trợ thuận lợi; (c) Chia sẻ công bằng giúp phục hồi sinh kế; (d) Hành động của học sinh: quyên góp qua nhà trường, kiểm chứng nơi tiếp nhận, không phát tán ảnh nạn nhân thiếu sự đồng ý, không tự vào vùng nguy hiểm. HS viết đoạn 6–8 câu trong 6 phút, sau đó 2 HS đọc chia sẻ.

Đoạn văn ngắn gồm: nêu rõ vấn đề (thiên tai vượt khả năng cá nhân), phân tích cách đoàn kết phối hợp và nguồn lực được tạo ra, nêu một hành động cụ thể, an toàn và tôn trọng người nhận. Tiêu chí: không coi đoàn kết chỉ là cảm xúc nhất thời; có tổ chức, minh bạch.