Giáo án Khái quát về đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng các dân tộc Việt Nam

Huy động hiểu biết ban đầu của HS và xác định vấn đề: một bức ảnh chỉ cho thấy một khoảnh khắc, cần biết thêm bối cảnh trước khi nhận xét về đời sống cộng đồng.

GV chiếu lần lượt hai ảnh: một ngôi nhà sàn ở vùng núi và một người phụ nữ mặc áo bà ba trong ảnh chụp ngoài đồng.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Ảnh này cho em biết điều gì về đời sống của cộng đồng?
• Nếu chỉ dựa vào ảnh, em có thể khẳng định mọi người cùng dân tộc đều sống như vậy không? Vì sao?
• Để nhận xét đúng, em cần biết thêm những thông tin nào?

HS nêu được: ảnh chỉ phản ánh một thời điểm và một hoàn cảnh; không thể khẳng định mọi gia đình đều sống như vậy; cần biết thời gian, địa điểm, chủ thể (cộng đồng nào, nhóm nào trong cộng đồng) và dịp sử dụng. GV ghi tên bài lên bảng: Khái quát về đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Nêu được sản xuất, thủ công, buôn bán, ăn, mặc, ở và đi lại phản ánh điều kiện tự nhiên, lịch sử cộng đồng; nhận biết đời sống vật chất có biến đổi và không đồng nhất trong cùng một dân tộc.

HS làm việc nhóm 4 người, mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1 và đọc mục “Đời sống vật chất: thích nghi và biến đổi” trong SGK.
Nhiệm vụ: hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo bốn lĩnh vực: sản xuất, ăn, mặc, ở và đi lại. Với mỗi lĩnh vực, ghi một ví dụ trong bài, điều kiện tự nhiên hoặc lịch sử giải thích ví dụ đó, và một điều cần kiểm tra thêm trước khi kết luận.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Vì sao người Kinh phát triển lúa nước, làng nghề và chợ?
• Vì sao việc dùng gùi ở đường núi hay thuyền ở vùng sông nước cần được giải thích bằng điều kiện vận chuyển?
• Vì sao không được đồng nhất dân tộc thiểu số với nương rẫy? Cho ví dụ từ bài học.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, kết luận nhóm: Đời sống vật chất phản ánh điều kiện tự nhiên và lịch sử của từng cộng đồng.
Ví dụ đúng theo bài: người Kinh có truyền thống lúa nước, làng nghề, chợ; nhiều dân tộc miền núi kết hợp ruộng bậc thang, nương, chăn nuôi, nghề dệt, đan; người Khơ-me và Chăm ở đồng bằng sông Cửu Long cũng trồng lúa nước.
Nhà sàn, nhà trệt, trang phục và ẩm thực khác nhau trong cùng một dân tộc theo vùng và thời kì, nên không coi mô tả truyền thống là ảnh chụp bất biến.

Nêu được các tín ngưỡng, phong tục, lễ hội, nghệ thuật của cộng đồng; giải thích được đời sống vật chất và tinh thần liên hệ nhau nhưng không đồng nhất; nêu được cách giới thiệu gắn với chủ thể cụ thể.

HS làm việc theo nhóm chuyên sâu. Hai nhóm đầu nghiên cứu về tín ngưỡng và tôn giáo; hai nhóm sau nghiên cứu về phong tục, lễ hội và nghệ thuật. Mỗi nhóm đọc mục “Đời sống tinh thần” và hoàn thành Phiếu học tập số 2.
Nhiệm vụ: ghi các tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục, lễ hội, nghệ thuật được nêu trong bài; với mỗi ví dụ, ghi chủ thể cụ thể và chỉ ra điểm liên hệ với đời sống vật chất (nếu có).
Câu hỏi GV đặt ra:

• Vì sao nói tín ngưỡng thờ tổ tiên, thờ Mẫu và các tôn giáo cùng hiện diện trong các cộng đồng?
• Lễ hội Đền Hùng, Xoè của người Thái hoặc đua ghe ngo của người Khơ-me cần được giới thiệu như thế nào để tôn trọng chủ thể?
• Vì sao không duy trì một hành vi chỉ vì gọi đó là truyền thống?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, kết luận chung của lớp:

• Tín ngưỡng: thờ tổ tiên, thờ Thành hoàng, thờ Mẫu, tín ngưỡng tự nhiên, cùng tồn tại với Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Hồi giáo ở các cộng đồng.
• Phong tục và lễ hội: phong tục gắn sinh, cưới, tang; lễ hội gắn canh tác, tôn giáo và tưởng nhớ người có công.
• Liên hệ: đời sống vật chất và tinh thần liên hệ nhau; ví dụ nhà sàn có thể gắn với nghi lễ, tiếp khách và sinh hoạt gia đình, còn lễ hội gắn với canh tác.
• Giới thiệu văn hoá phải gắn với chủ thể và quy tắc tham dự; bảo vệ quyền thực hành văn hoá nhưng không duy trì hành vi gây hại sức khoẻ hoặc xâm phạm quyền con người.

Củng cố khả năng phân biệt nhận định có căn cứ với suy diễn, đối chiếu tư liệu và xác định giới hạn của nhận xét về cộng đồng.

HS làm cá nhân ba câu hỏi trắc nghiệm và một bài ghép cặp dưới dạng phiếu nhanh, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. HS có thể tự kiểm tra thêm trên học liệu số NeoEdu.
Đề:

1. Cách diễn đạt nào có trách nhiệm nhất? A. Mọi người của một dân tộc có cùng lối sống; B. Truyền thống không bao giờ thay đổi; C. Một số cộng đồng có kiểu nhà thích ứng điều kiện sống; D. Nhà ở không liên quan kĩ thuật hay lịch sử.
2. Một ảnh lễ hội đủ để khẳng định mọi gia đình ngày nào cũng mặc lễ phục. Đúng hay sai?
3. Chọn đúng hai nhận xét có trách nhiệm về đời sống cộng đồng: A. Một ảnh lễ hội đại diện trang phục thường ngày của mọi thành viên; B. Nhà ở liên hệ môi trường, vật liệu, kĩ thuật và lịch sử, không chỉ một nguyên nhân; C. Một số người Khơ-me và Chăm ở đồng bằng sông Cửu Long canh tác lúa nước; D. Giữ bản sắc buộc mọi gia đình không được thay đổi nhà ở hay nghề nghiệp.
4. Ghép: Đời sống vật chất – Nhà ở, ăn mặc, công cụ; Đời sống tinh thần – Tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật; Tư liệu thực địa – Ghi chép có thời gian, địa điểm và sự đồng ý.

Đáp án và kết quả:

• Câu 1: C. Một số cộng đồng có kiểu nhà thích ứng điều kiện sống.
• Câu 2: Sai. Ảnh có bối cảnh cụ thể; lễ phục khác trang phục thường ngày và thực hành có thể đa dạng.
• Câu 3: B và C. Nhà ở chịu nhiều điều kiện; không đồng nhất mọi dân tộc thiểu số với nương rẫy.
• Câu 4: Đời sống vật chất – Nhà ở, ăn mặc, công cụ; Đời sống tinh thần – Tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật; Tư liệu thực địa – Ghi chép có thời gian, địa điểm và sự đồng ý.
  HS rút ra: nhận định có trách nhiệm phải nêu căn cứ, bối cảnh và giới hạn.

Vận dụng kiến thức của bài để lập thẻ học tập tóm tắt nội dung bài, đồng thời áp dụng tiêu chí kiểm tra tư liệu vào một nét văn hoá quen thuộc ở địa phương.

HS làm việc cá nhân trên Phiếu học tập số 3, sau đó trao đổi nhóm đôi.
Nhiệm vụ 1: hoàn thành thẻ học tập gồm tiêu đề, ba ý kiến thức, một lưu ý tránh nhầm và một câu hỏi cần tìm hiểu tiếp.
Nhiệm vụ 2: chọn một nét đời sống (nhà ở, sản xuất, lễ hội hoặc nghệ thuật) mà HS biết ở địa phương và ghi theo mẫu ba cột: nhận định, điều phải kiểm tra thêm, giới hạn. Ghi rõ đây là kế hoạch tìm hiểu, không ghi như đã khảo sát.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Vì sao cần ghi rõ nguồn và thời điểm khi nói về một nét văn hoá?
• Nếu chỉ có một bức ảnh quảng bá, em sẽ làm gì để kiểm tra?

Thẻ học tập mẫu: Khái quát về đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

1. Đời sống vật chất và tinh thần liên hệ nhau.
2. Văn hoá truyền thống luôn có biến đổi.
3. Cần tránh khái quát cứng nhắc về cộng đồng.
   Lưu ý: ảnh quảng bá không chứng minh mọi thành viên đều sống như ảnh; cần nêu bối cảnh và thời điểm.
   Câu hỏi tiếp nối: Ở một cộng đồng cụ thể, sự thay đổi về nhà ở do hạ tầng hay vật liệu tác động như thế nào?
   Kết quả kế hoạch tìm hiểu: mỗi HS ghi được một nhận định, một điều cần kiểm tra và một giới hạn phù hợp.