Giáo án Một số nền văn minh phương Tây thời cổ - trung đại

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về các thành tựu của Hy Lạp - La Mã và Phục hưng; xác định nhiệm vụ học tập: nhận diện thành tựu, hiểu bối cảnh và phân biệt thông tin có căn cứ với suy diễn.

GV trình chiếu một số hình ảnh (đền Parthenon, đấu trường Colosseum, bức Mona Lisa, Thế vận hội hiện đại) và đặt câu hỏi:

• Em đã từng thấy hoặc nghe về những công trình, tác phẩm nào trong ảnh?
• Theo em, điều gì từ thời cổ đại vẫn được chúng ta dùng đến hôm nay (chữ viết, lịch, thể thao, pháp luật, kiến trúc…)?
• Khi nhìn một công trình rực rỡ, chúng ta có thể biết chắc điều gì về đời sống người xưa và điều gì chưa biết?

HS nêu được ít nhất ba di sản quen thuộc và liên hệ với đời sống hiện nay, ví dụ: bảng chữ cái La-tinh dùng để ghi tiếng Việt, Thế vận hội hiện đại kế thừa tinh thần Olympic cổ đại, kiến trúc vòm và cầu đường của La Mã. HS nhận ra rằng một công trình chỉ cho biết một phần về xã hội.
GV ghi nhiệm vụ bài học lên bảng: Hy Lạp - La Mã có những thành tựu nền tảng nào? Phục hưng tiếp thu cổ đại như thế nào? Đọc công trình, tư liệu ra sao để không suy diễn?

Nêu được thành tựu của Hy Lạp và La Mã trong các lĩnh vực văn học, nghệ thuật, khoa học, sử học, pháp luật, kiến trúc, chữ viết và lịch; giải thích ý nghĩa và nhận ra các thành tựu này tồn tại trong xã hội cổ đại có phân tầng, nô lệ.

HS hoạt động theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm nhận một phần của Phiếu học tập số 1 để tìm hiểu, sau đó ghi kết quả vào ô trung tâm khăn trải bàn:

• Nhóm 1: Văn học, nghệ thuật Hy Lạp (sử thi Iliad và Odyssey gắn với Homer; kịch Hy Lạp; đền Parthenon). Câu hỏi: Các tác phẩm này phản ánh điều gì về con người và đời sống công cộng? Có thể xem thần thoại là bản ghi nguyên trạng sự kiện không?
• Nhóm 2: Khoa học, y học, sử học (Euclid, Archimedes, Hippocrates, Herodotus, Thucydides). Câu hỏi: Điểm mới trong cách lập luận và tìm nguyên nhân là gì? Tri thức cổ đại có giới hạn nào?
• Nhóm 3: Pháp luật, kiến trúc, công trình La Mã (hệ thống pháp luật, kiến trúc vòm, cầu đường, đấu trường Colosseum). Câu hỏi: Các thành tựu này phục vụ nhu cầu xã hội nào?
• Nhóm 4: Chữ viết và lịch (bảng chữ cái Hy Lạp, chữ La-tinh, lịch Mặt Trời của người La Mã). Câu hỏi: Vì sao quá trình hoàn thiện các công cụ này kéo dài qua nhiều thế hệ?
  Sau khi hoàn thành, cả nhóm thảo luận câu hỏi chung: Vì sao không thể suy từ các thành tựu rực rỡ rằng mọi người trong xã hội cổ đại đều bình đẳng?

Khăn trải bàn của mỗi nhóm có tối thiểu ba thành tựu kèm ý nghĩa, ví dụ:

• Chữ cái Hy Lạp và chữ La-tinh: công cụ ghi ngôn ngữ, quá trình hoàn thiện qua nhiều thế hệ.
• Đấu trường Colosseum: phản ánh kĩ thuật xây dựng và sinh hoạt công cộng, nhưng không tự kể đầy đủ đời sống nô lệ.
• Euclid, Archimedes: phát triển cách lập luận và chứng minh; tri thức vẫn có giới hạn lịch sử.
  Kết luận chung HS rút ra: Các thành tựu Hy Lạp - La Mã có giá trị nền tảng cho văn minh nhân loại; chúng hình thành trong xã hội có phân tầng và nô lệ, nên không chứng minh mọi người đều bình đẳng.

Giải thích được bối cảnh kinh tế đô thị và tinh thần nhân văn làm nên phong trào Phục hưng; nêu được nội dung tiếp thu và đổi mới của các tác giả tiêu biểu trong nghệ thuật, văn học, thiên văn.

GV dẫn dắt: Phong trào Phục hưng khởi đầu ở I-ta-li-a từ cuối thời trung đại. HS làm việc theo cặp đôi, trả lời các câu hỏi:

1. Kinh tế đô thị và các quan hệ mới tạo điều kiện như thế nào cho Phục hưng?
2. Các tác giả Phục hưng tiếp nhận di sản Hy Lạp - La Mã và đề cao điều gì?
3. Mỗi tác giả sau đây đóng góp gì: Lê-ô-na đờ Vanh-xi (Mona Lisa), Mi-ken-lăng-giơ (David), Ra-pha-en (Trường học A-ten), Sếch-xpia (Hamlet), Cô-péc-ních (thuyết Nhật tâm)?
4. Phục hưng có sao chép nguyên trạng cổ đại không? Nếu không, đổi mới ở điểm nào?
   Cặp đôi dùng Phiếu học tập số 2, phần B, để ghi chép và hoàn thành bảng.

Bảng ghi của cặp đôi với nội dung chính:

• Bối cảnh: kinh tế đô thị và quan hệ mới phát triển, tạo điều kiện cho phong trào Phục hưng khởi đầu ở I-ta-li-a rồi lan rộng.
• Tinh thần: đề cao con người, lí trí, năng lực sáng tạo, phê phán các ràng buộc tư tưởng lạc hậu.
• Đóng góp tiêu biểu: Mona Lisa (Lê-ô-na đờ Vanh-xi, tỉ lệ, phối cảnh và biểu cảm); David (Mi-ken-lăng-giơ); Trường học A-ten (Ra-pha-en, nghiên cứu không gian và biểu đạt con người); Hamlet (Sếch-xpia, khảo sát con người và xã hội bằng hình thức nghệ thuật); thuyết Nhật tâm (Cô-péc-ních, đổi mới nhận thức thiên văn).
  Kết luận của HS: Phục hưng kế thừa và đổi mới, là tái tạo có chọn lọc chứ không phải sao chép nguyên trạng cổ đại.

Vận dụng được cách đọc công trình, bức tranh và tư liệu lịch sử: xác định tác giả, thời điểm, chất liệu, bố cục, quan niệm con người; phân biệt thông tin có căn cứ với suy diễn; nêu được giới hạn của mỗi nguồn.

GV trình chiếu đấu trường Colosseum và bức Mona Lisa hoặc Trường học A-ten. HS làm việc cá nhân rồi thảo luận cặp đôi theo Phiếu học tập số 2 (phần A):

1. Đấu trường cho biết những gì về kĩ thuật xây dựng và sinh hoạt công cộng? Điều gì nó không tự kể được (đời sống nô lệ)?
2. Khi đọc một bức tranh Phục hưng, cần tìm hiểu những yếu tố nào: tác giả, thời điểm, chất liệu, bố cục, quan niệm về con người?
3. So sánh nét nổi bật của kiến trúc La Mã (không gian công cộng, kĩ thuật vòm) và hội hoạ Phục hưng (tỉ lệ, phối cảnh, cảm xúc). Hai nhận xét này có phủ định sự đa dạng bên trong mỗi thời kì không?
4. Đánh dấu ✓ (có căn cứ) hoặc ✗ (suy diễn) cho các nhận định: “Đấu trường cho thấy toàn bộ đời sống nô lệ La Mã”; “Kĩ thuật vòm giúp xây được không gian lớn cho sinh hoạt công cộng”; “Mona Lisa là ảnh chụp người thật ở thế kỉ XVI”.

Phiếu học tập số 2 (phần A) hoàn thành với các ý chính:

• Đấu trường cho biết kĩ thuật xây dựng và sinh hoạt công cộng; không tự kể đầy đủ đời sống nô lệ.
• Đọc bức tranh cần xác định tác giả, thời điểm, chất liệu, bố cục, quan niệm con người.
• Nét nổi bật: kiến trúc La Mã chú ý không gian công cộng và kĩ thuật vòm; hội hoạ Phục hưng khai thác tỉ lệ, phối cảnh, cảm xúc; hai nhận xét không phủ định sự đa dạng bên trong mỗi thời kì.
• Đáp án câu 4: “Đấu trường cho thấy toàn bộ đời sống nô lệ La Mã” (✗ suy diễn); “Kĩ thuật vòm giúp xây được không gian lớn cho sinh hoạt công cộng” (✓ có căn cứ); “Mona Lisa là ảnh chụp người thật ở thế kỉ XVI” (✗ suy diễn; đây là tranh của Lê-ô-na đờ Vanh-xi, không phải ảnh chụp).

Củng cố kiến thức về thành tựu Hy Lạp - La Mã, tinh thần Phục hưng và cách phân biệt nhận định đúng, sai; tự kiểm tra kết quả bằng học liệu số.

GV tổ chức trò chơi “Ai nhanh hơn” với ba bài tập:
Bài 1 (trắc nghiệm): Nội dung nào tiêu biểu cho tư tưởng Phục hưng? A. Phủ nhận mọi năng lực cá nhân; B. Đề cao con người và khả năng sáng tạo; C. Cấm tiếp xúc di sản cổ đại; D. Xoá bỏ nhu cầu quan sát tự nhiên.
Bài 2 (ghép nối): Ghép đặc điểm với đối tượng: (1) Hệ thống pháp luật và kiến trúc vòm; (2) Tinh thần nhân văn; (3) Đại hội Ô-lim-píc cổ đại; với (a) Phục hưng; (b) La Mã; (c) Hy Lạp.
Bài 3 (đúng – sai): “Thành tựu nghệ thuật cổ đại chứng minh mọi tầng lớp đều có quyền ngang nhau.”
HS giơ thẻ hoặc viết đáp án vào bảng con; sau đó tự kiểm tra trên học liệu NeoEdu nếu có thời gian.

Đáp án:

• Bài 1: B (Phục hưng đề cao con người và khả năng sáng tạo; không phủ nhận năng lực cá nhân, không cấm tiếp xúc di sản cổ đại, không xoá bỏ quan sát tự nhiên).
• Bài 2: (1)–(b) La Mã; (2)–(a) Phục hưng; (3)–(c) Hy Lạp (Đại hội Olympic cổ đại được tính từ 776 TCN, gắn với lễ hội ở Olympia).
• Bài 3: Sai. Phải phân biệt thành tựu văn minh với chế độ xã hội và địa vị các tầng lớp; thành tựu nghệ thuật không chứng minh bình đẳng xã hội.

Vận dụng cách phân biệt nhận định có căn cứ và suy diễn về mối quan hệ giữa di sản và hoàn cảnh xã hội.

HS làm việc cá nhân, sau đó trao đổi cặp đôi với bài tập: Chọn đúng hai nhận định phù hợp về di sản và xã hội.
A. Đấu trường giúp nghiên cứu kĩ thuật nhưng không tự kể đầy đủ đời sống nô lệ.
B. Sự hoành tráng của công trình chứng minh mọi tầng lớp cổ đại có quyền ngang nhau.
C. Phục hưng chỉ sao chép nguyên trạng cổ đại, không đặt vấn đề mới.
D. Nghệ sĩ Phục hưng tiếp thu cổ đại đồng thời phát triển cách quan sát, biểu đạt con người.
GV yêu cầu HS giải thích ngắn lí do loại các phương án còn lại.

Đáp án: A và D.

• A đúng: một công trình có giới hạn đại diện, không tự kể được đời sống nô lệ.
• D đúng: Phục hưng vừa kế thừa vừa đổi mới.
• B sai: thành tựu nghệ thuật không tự chứng minh bình đẳng xã hội.
• C sai: Phục hưng không sao chép nguyên trạng, có đặt vấn đề mới về con người.

Vận dụng kiến thức của bài để tóm tắt nội dung bằng thẻ học tập và giải thích một nhận định bằng trường hợp cụ thể từ tư liệu; hình thành thói quen đọc nguồn và nêu giới hạn.

Trên lớp: HS làm thẻ học tập gồm tiêu đề “Một số nền văn minh phương Tây thời cổ - trung đại”, ba ý kiến thức đúng (Hy Lạp - La Mã có nhiều thành tựu nền tảng; Phục hưng tiếp thu cổ đại theo tinh thần nhân văn; Di sản phải được đặt trong hoàn cảnh xã hội), một lưu ý tránh nhầm và một câu hỏi cần tìm hiểu tiếp.
Về nhà: Viết đoạn 120–180 chữ giải thích nhận định “Hy Lạp - La Mã có nhiều thành tựu nền tảng”, dùng một trường hợp cụ thể trong bài (ví dụ: kiến trúc vòm, pháp luật, đấu trường Colosseum, bảng chữ cái, Euclid). Nội dung cần nêu rõ căn cứ và một giới hạn của trường hợp được chọn (Phiếu học tập số 2 có thể dùng làm gợi ý).

Thẻ học tập mẫu có dạng:
Tiêu đề: Một số nền văn minh phương Tây thời cổ - trung đại.

1. Hy Lạp - La Mã có nhiều thành tựu nền tảng.
2. Phục hưng tiếp thu cổ đại theo tinh thần nhân văn.
3. Di sản phải được đặt trong hoàn cảnh xã hội.
   Lưu ý: Phải phân biệt thành tựu văn minh với chế độ xã hội và địa vị các tầng lớp.
   Câu hỏi tiếp nối: Vì sao kĩ thuật vòm của La Mã lại được áp dụng cho nhiều công trình công cộng?
   Sản phẩm về nhà: Đoạn văn 120–180 chữ có một trường hợp cụ thể, nối căn cứ với kết luận và nêu giới hạn của nguồn.