Giáo án Các cuộc cách mạng công nghiệp thời cận đại

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về máy móc, điện, phương tiện giao thông; từ đó xác định vấn đề: cách mạng công nghiệp đã thay đổi sản xuất và đời sống như thế nào, có những mặt trái gì.

GV đặt câu hỏi: “Nếu hôm nay không có điện, không có ô tô, không có điện thoại, công việc và đi lại của con người sẽ khác đi như thế nào?”. HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó GV nêu nhiệm vụ học tập: Vì sao gọi là cách mạng công nghiệp? Lần thứ nhất và lần thứ hai khác nhau ở động lực và lĩnh vực nào? Công nghiệp hoá mang lại lợi ích gì và chi phí xã hội ra sao?

Danh sách 3 đến 5 ý HS nêu được về sự thay đổi do máy móc và điện mang lại (ví dụ: làm việc trong nhà máy, đi lại nhanh hơn, liên lạc từ xa dễ dàng hơn). Nêu được ba câu hỏi định hướng bài học ghi trên bảng.

HS nêu được bối cảnh, đặc trưng và các thành tựu chính của cách mạng công nghiệp lần thứ nhất; giải thích được vai trò của máy móc và động lực hơi nước đối với năng suất, nhà máy và thị trường.

HS hoạt động theo nhóm chuyên gia (4 nhóm, mỗi nhóm 4 đến 6 HS). Các nhóm đọc mục “Lần thứ nhất: cơ khí hoá bằng hơi nước” và mục “Thành tựu, kinh tế và văn hoá lao động” trong sách giáo khoa, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Khởi đầu ở đâu, khi nào, từ ngành nào, mở rộng sang lĩnh vực nào? (2) Máy kéo sợi Gien-ni, máy dệt cơ khí, máy hơi nước cải tiến và đường sắt, tàu thuỷ hơi nước có tác dụng gì? (3) Vì sao có thể nói Giêm Oát cải tiến máy hơi nước chứ không phải người phát minh ra mọi dạng máy dùng hơi nước?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành gồm: Bối cảnh: khởi đầu ở Anh, nửa sau thế kỉ XVIII, từ ngành dệt, mở rộng sang luyện kim và giao thông. Đặc trưng: cơ khí hoá gắn với động lực hơi nước. Thành tựu: máy kéo sợi Gien-ni, máy dệt cơ khí, máy hơi nước cải tiến, đường sắt và tàu thuỷ hơi nước. Tác động: tăng năng suất, thúc đẩy nhà máy, rút ngắn thời gian vận tải, kết nối thị trường. Lưu ý: Giêm Oát cải tiến máy hơi nước, không phải người đầu tiên nghĩ ra mọi dạng máy dùng hơi nước.

HS nêu được đặc trưng của cách mạng công nghiệp lần thứ hai (điện, thép, hoá chất, động cơ đốt trong); giải thích được những thay đổi về giao tiếp, đi lại và các tác động xã hội, kinh tế, môi trường của công nghiệp hoá.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Lần thứ hai và biến đổi xã hội” và bảng “Cơ chế tác động” trong sách giáo khoa, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Kể tên các lĩnh vực và nguồn động lực mới của cách mạng công nghiệp lần thứ hai. (2) Điện thoại, vô tuyến, ô tô, máy bay thay đổi giao tiếp và đi lại như thế nào? (3) Vì sao công nghiệp hoá vừa mang lại lợi ích vừa có chi phí xã hội? Nêu một ví dụ về giờ làm việc, điều kiện lao động và ô nhiễm trong hồ sơ.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành gồm: Đặc trưng: điện, luyện thép, hoá chất, động cơ đốt trong thúc đẩy sản xuất quy mô lớn. Biến đổi giao tiếp, đi lại: điện thoại, vô tuyến, ô tô, máy bay. Lợi ích: sản phẩm phong phú hơn, ngành nghề mở rộng. Chi phí xã hội: giờ làm dài, điều kiện nguy hiểm đối với công nhân; ô nhiễm và khai thác tài nguyên. Kết luận: công nghệ cần gắn với tổ chức sản xuất và quan hệ xã hội, không chỉ là kể tên phát minh.

HS đối chiếu được các nhân vật và phát minh (Hargreaves, Watt, Cartwright, Bell, Benz, anh em Wright); phân biệt được thông tin có căn cứ với suy diễn và nguyên mẫu, sản phẩm thương mại với bản phục dựng.

HS làm việc theo nhóm 3 đến 4 người, dùng Phiếu học tập số 3. Nhiệm vụ: (1) Ghép từng nhân vật với phát minh tương ứng: Hargreaves với máy Gien-ni; Watt với cải tiến động cơ hơi nước; Cartwright với máy dệt cơ khí; Bell với điện thoại; Benz với ô tô dùng động cơ đốt trong; anh em Wright với máy bay có động cơ. (2) Với mỗi nhận định do GV đưa ra, nhóm ghi “căn cứ có trong hồ sơ” hoặc “suy diễn” và nêu lý do. (3) Trả lời: Một tên phát minh có đủ chứng minh đời sống người lao động được cải thiện không?

Phiếu học tập số 3 hoàn thành gồm: Ghép đúng 6 cặp (Hargreaves – máy Gien-ni; Watt – cải tiến động cơ hơi nước; Cartwright – máy dệt cơ khí; Bell – điện thoại; Benz – ô tô động cơ đốt trong; anh em Wright – máy bay có động cơ). Nhận định “Máy kéo sợi do Hargreaves tạo ra hoàn toàn độc lập, không có ai góp phần” là suy diễn, vì hồ sơ nêu chúng thuộc một mạng đổi mới. Kết luận: một tên phát minh không đủ chứng minh đời sống người lao động đã được cải thiện; cần phân biệt nguyên mẫu, sản phẩm thương mại và bản phục dựng.

Củng cố các kiến thức về đặc trưng hai cuộc cách mạng công nghiệp, vai trò của máy hơi nước, cơ chế tác động và phân biệt nhận định đúng với nhận định sai.

Bài 1 (trắc nghiệm): Đặc trưng nổi bật của lần thứ hai là gì? A. Cơ khí hoá và động lực hơi nước; B. Điện tử, tin học và tự động hoá; C. Ứng dụng điện và động cơ đốt trong; D. Kết nối thông minh và trí tuệ nhân tạo.
Bài 2 (ghép đôi): Ghép Lần thứ nhất – Cơ khí hoá bằng hơi nước; Lần thứ hai – Điện khí hoá và động cơ đốt trong; Hệ quả xã hội – Phát triển giai cấp công nhân.
Bài 3 (Đúng/Sai): Giêm Oát có vai trò quan trọng trong việc cải tiến máy hơi nước.
Bài 4 (chọn hai đáp án): Chọn đúng hai giải thích về cơ chế tác động công nghiệp: A. Tăng năng suất tự động bảo đảm mọi công nhân có điều kiện sống tốt; B. Động lực hơi nước làm giảm sự lệ thuộc vị trí nhà máy vào dòng nước; C. Đường sắt giúp kết nối nơi sản xuất với thị trường; D. Chỉ một người tạo ra toàn bộ máy kéo sợi, máy dệt, động cơ và phương tiện vận tải.
HS làm thêm bài tương tác trên trang NeoEdu nếu có thiết bị.

Đáp án: Bài 1: C (Ứng dụng điện và động cơ đốt trong). Bài 2: Lần thứ nhất – Cơ khí hoá bằng hơi nước; Lần thứ hai – Điện khí hoá và động cơ đốt trong; Hệ quả xã hội – Phát triển giai cấp công nhân. Bài 3: Đúng (cải tiến làm thiết bị hiệu quả hơn và mở rộng ứng dụng; không đồng nghĩa phát minh mọi máy hơi nước). Bài 4: B và C (hơi nước làm thay đổi điều kiện đặt nhà máy; đường sắt nối thị trường). A sai vì lợi ích không tự đồng đều; D sai vì đổi mới là quá trình của nhiều người, nhiều ngành.

HS vận dụng cách phân biệt căn cứ và giới hạn để đánh giá một máy móc hoặc phương tiện thời cận đại trong thực tế (bảo tàng, tư liệu hình ảnh, video), đồng thời rèn kĩ năng viết ngắn gọn có căn cứ.

GV giao nhiệm vụ: Trong buổi tham quan bảo tàng hoặc khi xem tư liệu về một máy hơi nước, máy dệt, ô tô hoặc máy bay thời cận đại, hãy lập bảng ba cột: Nhận định – Căn cứ – Giới hạn. Ghi rõ máy gốc hay mô hình, niên đại và người cải tiến. Không kết luận rằng mọi nước thay đổi cùng một năm; không suy rằng một tên phát minh đã chứng minh đời sống người lao động được cải thiện. Trong lớp, HS làm mẫu với một ví dụ do GV cung cấp (máy hơi nước trong nhà máy).

Bảng ba cột gồm ít nhất 2 hàng. Ví dụ mẫu: Nhận định: Máy hơi nước giúp nhà máy đặt linh hoạt hơn. Căn cứ: Hồ sơ nêu động lực hơi nước không phụ thuộc sức người và nước chảy. Giới hạn: Chỉ nói về khả năng bố trí, không khẳng định mọi nhà máy đã cải thiện điều kiện lao động. Các HS khác có thể chọn nhận định khác nếu gắn đúng chứng cứ và giới hạn.