Giáo án Khái niệm văn minh. Một số nền văn minh phương Đông thời cổ - trung đại

HS huy động hiểu biết sẵn có về các cái nôi văn minh phương Đông và nêu được vấn đề cần giải quyết trong bài: văn minh là gì và vì sao mỗi trung tâm có thành tựu riêng.

GV chiếu lần lượt ba dòng sông (sông Nin, sông Ấn – sông Hằng, Hoàng Hà – Trường Giang) và ba thành tựu (kim tự tháp, hệ chữ số có số 0, giấy và in). HS đoán tên quốc gia tương ứng và trả lời câu hỏi: “Theo em, văn hoá và văn minh khác nhau thế nào?”

• Ghép đúng: sông Nin gắn Ai Cập; sông Ấn và sông Hằng gắn Ấn Độ; Hoàng Hà và Trường Giang gắn Trung Hoa.
• Nêu nhận thức ban đầu: văn hoá là mọi giá trị vật chất và tinh thần; văn minh là trình độ phát triển cao của văn hoá.
• Vấn đề bài học: Văn minh được hình thành từ đâu và gồm những thành tựu nào?

HS giải thích được văn minh là trình độ phát triển cao của văn hoá, nêu được các dấu hiệu thường gắn với văn minh và lí giải vì sao điều kiện sông ngòi chưa đủ để giải thích sự hình thành văn minh.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Văn hoá, văn minh và các trung tâm phương Đông” trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Văn minh khác văn hoá ở điểm nào? (2) Kể tên các dấu hiệu thường gắn với văn minh. (3) Nông nghiệp, tổ chức xã hội và giao lưu đóng vai trò gì bên cạnh con sông? (4) Vì sao không dùng khái niệm văn minh để xếp hạng giá trị con người?

• Văn hoá là toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra; văn minh là trình độ phát triển cao của văn hoá.
• Các dấu hiệu thường gắn với văn minh: nhà nước, đô thị, chữ viết, thành tựu có ảnh hưởng rộng.
• Sông ngòi cung cấp nước, phù sa, giao thông và tạo thuận lợi cho nông nghiệp; con người phải tổ chức lao động, làm thuỷ lợi, tích luỹ sản phẩm, trao đổi thì thuận lợi đó mới thành đời sống ổn định.
• Văn minh chỉ là thước đo trình độ phát triển của văn hoá trong một hoàn cảnh lịch sử cụ thể, không phải thước đo phẩm chất con người.
  Kết luận HS rút ra: Văn minh gắn trình độ phát triển của văn hoá.

HS nêu được các thành tựu tiêu biểu của Ai Cập và Ấn Độ theo lĩnh vực, nối tên thành tựu với chức năng và giải thích được đóng góp về hệ chữ số thập phân có số 0 của Ấn Độ.

Kĩ thuật mảnh ghép: Lớp chia thành 4 nhóm chuyên gia (nhóm A: Ai Cập – chữ viết và khoa học; nhóm B: Ai Cập – nghệ thuật; nhóm C: Ấn Độ – chữ và văn học; nhóm D: Ấn Độ – tôn giáo, kiến trúc và khoa học). Mỗi nhóm đọc bảng “Đọc thành tựu Ai Cập, Ấn Độ và Trung Hoa theo lĩnh vực” trong SGK (phần Ai Cập và Ấn Độ) và điền Phiếu học tập số 2.
Câu hỏi định hướng: Thành tựu này dùng để làm gì? Nhu cầu nào thúc đẩy thành tựu đó? Vì sao hệ thập phân có số 0 làm thuận tiện việc ghi số và tính toán?

Nội dung Phiếu học tập số 2 (phần Ai Cập, Ấn Độ):

• Ai Cập – chữ viết: chữ tượng hình; lưu thông tin về quản lí, nghi lễ, tri thức; phải giải mã trước khi diễn giải.
• Ai Cập – khoa học: đo diện tích, lịch dựa quan sát Mặt Trời (chu kì Mặt Trời), hiểu biết giải phẫu; nhu cầu canh tác, xây dựng, chữa bệnh thúc đẩy tri thức thực hành.
• Ai Cập – nghệ thuật: kim tự tháp, tượng Nhân sư, tượng Nê-phéc-ti-ti; cho thấy kĩ thuật, tổ chức lao động và quan niệm quyền lực.
• Ấn Độ – chữ và văn học: chữ Bra-mi, chữ Phạn; Mahabharata, Ramayana, kịch Shakuntala của Kalidasa; ghi chép, kể chuyện và tư tưởng được truyền bá.
• Ấn Độ – tôn giáo và kiến trúc: Hin-đu giáo, Phật giáo; chùa, tháp, đền và kiến trúc Hồi giáo ở các thời kì khác nhau; không gán mọi công trình cho một tôn giáo.
• Ấn Độ – khoa học: hệ thập phân theo vị trí và số 0 làm thuận tiện cách ghi số và tính toán; không đồng nhất với mọi hệ đếm thập phân của các nền văn minh khác.

HS nêu được các thành tựu tiêu biểu của Trung Hoa, giải thích được đóng góp của giấy và in trong việc thúc đẩy truyền bá tri thức và nhận biết thành tựu lan truyền qua giao lưu.

HS làm việc theo nhóm 4, hoàn thành phần Trung Hoa của Phiếu học tập số 2 và thảo luận câu hỏi: (1) Giấy và in giúp tri thức được truyền bá như thế nào? (2) Vì sao thành tựu của Trung Hoa có thể lan sang cộng đồng khác? (3) Chữ viết Trung Hoa vừa là công cụ ghi chép vừa là nghệ thuật, minh hoạ bằng ví dụ nào trong bài?

Nội dung phần Trung Hoa của Phiếu học tập số 2:

• Chữ viết: Giáp cốt, chữ Hán, thư pháp; chữ viết vừa là công cụ ghi chép vừa thành nghệ thuật.
• Văn học và sử học: thơ Đường, tiểu thuyết Minh – Thanh, Sử kí của Tư Mã Thiên; cần đọc tác phẩm trong bối cảnh và thể loại.
• Tư tưởng: Nho giáo, Đạo giáo, Pháp gia; học thuyết đặt vấn đề xã hội.
• Khoa học và kĩ thuật: lịch, toán, châm cứu; giấy, in, thuốc súng, la bàn.
• Ý nghĩa của giấy và in: mở rộng khả năng lưu giữ và truyền bá tri thức.
  Kết luận: Các thành tựu lan truyền qua giao lưu và được cộng đồng khác tiếp thu, phát triển.

HS vận dụng kiến thức để chọn đúng thành tựu của Ấn Độ, ghép đúng thành tựu với trung tâm và phân biệt nguồn gốc với sự lan truyền; HS nhận diện các nhận định sai thường gặp.

Bài tập 1 (trắc nghiệm): Thành tựu nào gắn với Ấn Độ cổ – trung đại? A. Hệ chữ số thập phân có số 0; B. Kim tự tháp Ghi-da; C. Chữ tượng hình Ai Cập; D. Đấu trường Cô-li-dê.
Bài tập 2 (ghép đúng): Ghép các mục với đặc điểm tương ứng: Ai Cập – Kim tự tháp Ghi-da; Ấn Độ – Phật giáo; Trung Hoa – Kĩ thuật làm giấy.
Bài tập 3 (chọn đúng hai nhận định): A. Phật giáo chỉ có thể xuất hiện tại những nơi chưa từng giao lưu với Ấn Độ; B. Phật giáo hình thành ở Ấn Độ rồi phát triển ở nhiều nơi khác; C. Chữ Hán và chữ Phạn là hai tên gọi hoàn toàn đồng nhất của một ngôn ngữ; D. Kĩ thuật giấy, in từ Trung Hoa có thể được cộng đồng khác tiếp thu và phát triển.
GV có thể dùng các câu tương tác của học liệu NeoEdu để HS làm nhanh trên thiết bị.

• Bài tập 1: Đáp án A. Hệ chữ số thập phân có số 0 là đóng góp của Ấn Độ. Kim tự tháp Ghi-da và chữ tượng hình thuộc Ai Cập; đấu trường Cô-li-dê không thuộc Ấn Độ.
• Bài tập 2: Ai Cập – Kim tự tháp Ghi-da; Ấn Độ – Phật giáo; Trung Hoa – Kĩ thuật làm giấy. Các mối liên hệ được phân biệt theo đối tượng, không hoán đổi.
• Bài tập 3: Đáp án B và D. Phật giáo phát sinh tại Ấn Độ nhưng không bị giới hạn ở đó; kĩ thuật giấy và in lan truyền qua giao lưu. Phương án A và C sai vì Phật giáo không bị giới hạn bởi việc chưa giao lưu, và chữ Hán với chữ Phạn không phải một ngôn ngữ đồng nhất.

HS vận dụng kiến thức để phân biệt thông tin có căn cứ với suy diễn, và tự thiết kế thẻ học tập về khái niệm văn minh và các nền văn minh phương Đông; HS chuẩn bị hồ sơ sưu tầm tư liệu có ghi nguồn.

Nhiệm vụ 1 (làm tại lớp, cặp đôi): Đọc hai nhận định sau và cho biết nhận định nào có căn cứ trong bài, nhận định nào là suy diễn:
(a) “Ai Cập có nền văn minh vì sống bên lưu vực sông Nin.”
(b) “Điều kiện sông Nin tạo thuận lợi cho nông nghiệp, nhưng việc tổ chức lao động, làm thuỷ lợi và quản lí của nhà nước cũng cần thiết để hình thành đời sống ổn định.”
Nhiệm vụ 2 (làm tại nhà): Thiết kế thẻ học tập gồm tiêu đề, ba ý kiến thức, một lưu ý tránh nhầm và một câu hỏi cần tìm hiểu tiếp. Nếu sưu tầm hình ảnh hoặc tư liệu, ghi rõ tên hiện vật/tư liệu, nơi lưu giữ, thời đại, nguồn giới thiệu và nhận xét của bản thân. Không khẳng định ai phát minh chỉ dựa trên một bức ảnh không chú thích.

• Nhiệm vụ 1: (a) là suy diễn, vì văn minh không do một con sông quyết định; bài học nêu nông nghiệp, tổ chức xã hội và giao lưu cùng tạo nền tảng. (b) có căn cứ, vì phù hợp với nội dung bài về thuận lợi tự nhiên và vai trò tổ chức lao động, thuỷ lợi.
• Nhiệm vụ 2 (mẫu thẻ): Tiêu đề: Khái niệm văn minh. Một số nền văn minh phương Đông thời cổ – trung đại. 1. Văn minh gắn trình độ phát triển của văn hoá. 2. Hệ thập phân và số 0 là đóng góp quan trọng của Ấn Độ. 3. Giấy và in thúc đẩy truyền bá tri thức. Lưu ý: không xếp hạng giá trị con người theo văn minh; sông ngòi chỉ là một điều kiện. Câu hỏi tiếp: Vì sao chữ tượng hình Ai Cập cần được giải mã trước khi diễn giải?