Giáo án Vai trò của Sử học

Huy động kiến thức nền và kinh nghiệm của HS về việc giữ gìn di sản; tạo tình huống để HS nhận ra vì sao cần có căn cứ lịch sử trước khi can thiệp vào di sản.

GV nêu tình huống: «Một đơn vị muốn sơn mới toàn bộ hiện vật cho đẹp khi đón khách. Em đề xuất cách xử lí nào?». HS trả lời cá nhân trong 2 phút, sau đó chia sẻ nhanh với bạn cùng bàn.

Mỗi HS nêu được ý kiến ban đầu và một lí do. Dự kiến sản phẩm: Không đồng ý làm mới chỉ để tăng hấp dẫn, vì sơn mới có thể che dấu vết gốc và làm mất chứng cứ lịch sử. Cần đánh giá chuyên môn và lập hồ sơ trước khi can thiệp.

HS giải thích được Sử học xác định niên đại, chức năng, quá trình biến đổi và giá trị của di sản; phân biệt yếu tố gốc với yếu tố thêm sau; phân loại được các loại di sản.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Nhóm đọc đoạn tư liệu trong Phiếu học tập số 1 và trả lời các câu hỏi:

• Câu 1: Nghiên cứu lịch sử giúp xác định những gì về một di sản?
• Câu 2: Vì sao người bảo tồn cần biết yếu tố nào là gốc, yếu tố nào được thêm sau?
• Câu 3: Hãy kể tên ví dụ về di sản vật thể, phi vật thể và di sản thiên nhiên.
• Câu 4: Vì sao không nên đồng nhất bảo tồn với đóng cửa tuyệt đối?

Bảng phân loại di sản do nhóm hoàn thành trên khăn trải bàn, gồm 3 cột: Loại di sản | Đặc điểm | Ví dụ. Dự kiến nội dung:

• Di sản vật thể: kiến trúc, hiện vật.
• Di sản phi vật thể: tri thức, thực hành, nghệ thuật.
• Di sản thiên nhiên: cần hiểu quá trình tương tác giữa con người và môi trường.
  Kết luận nhóm: Sử học xác định niên đại, chức năng, quá trình biến đổi và giá trị để phân biệt yếu tố gốc với yếu tố thêm sau, tránh sửa di tích thành công trình mới thiếu căn cứ.

HS giải thích được vai trò của Sử học trong xây dựng sản phẩm du lịch có bản sắc; nêu được lợi ích và rủi ro của du lịch đối với di sản; nêu được các biện pháp kiểm soát tác động tiêu cực.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật «Hai cột». Nhóm hoàn thành bảng trên giấy A0 theo Phiếu học tập số 1 (phần 2). Các câu hỏi gợi ý:

• Hiểu lịch sử giúp du lịch điều gì?
• Du lịch có trách nhiệm mang lại gì cho bảo tồn và cộng đồng?
• Điều gì có thể làm hại di sản khi khách đông hoặc thông tin không đúng?
• Nêu bốn biện pháp kiểm soát được bài đề cập.

Sơ đồ hai cột trên giấy A0:
Cột «Lợi ích»: Nội dung thuyết minh, tuyến tham quan và sản phẩm du lịch có bản sắc nhờ hiểu lịch sử; nguồn lực bảo tồn và sinh kế cho cộng đồng từ du lịch có trách nhiệm.
Cột «Rủi ro»: Lượng khách quá sức chứa; thương mại hoá nghi lễ; thông tin bịa đặt.
Dưới sơ đồ, nhóm viết bốn biện pháp: kiểm soát dòng khách; bảo vệ tính xác thực; tôn trọng chủ thể văn hoá; phân bổ lợi ích hợp lí.
Kết luận: Quá tải gây mài mòn, rác thải và biến dạng sinh hoạt; cần giới hạn phù hợp.

HS giải thích được vì sao chủ thể cộng đồng phải được tôn trọng; phân biệt được thông tin có căn cứ với lời truyền miệng hoặc suy diễn khi đọc tư liệu.

Cá nhân rồi cặp đôi thực hiện nhiệm vụ trong Phiếu học tập số 1 (phần 3). GV đưa ra một câu truyền miệng giả định dùng làm ví dụ: «Ai sờ vào bia tiến sĩ sẽ thi đỗ». HS trả lời:

• Câu 1: Câu nói trên có căn cứ lịch sử không? Vì sao?
• Câu 2: Nếu muốn đưa câu này vào thuyết minh, cần kiểm tra điều gì?
• Câu 3: Vì sao phải tôn trọng chủ thể văn hoá khi giới thiệu di sản?

Mỗi cặp hoàn thành bảng hai cột «Thông tin có căn cứ» và «Suy diễn hoặc lời truyền miệng». Dự kiến nội dung: Câu truyền miệng nêu trên là lời truyền miệng, chưa có nguồn tra cứu của cơ quan quản lí, không được đưa vào thuyết minh như lịch sử chính thức; cần kiểm tra với nguồn chính thức. Tôn trọng chủ thể văn hoá là để việc giới thiệu không làm sai lệch hoặc thương mại hoá nghi lễ và đời sống của cộng đồng.

Củng cố kiến thức về vai trò của Sử học, tác động hai chiều của du lịch và cách kiểm chứng thông tin; HS tự kiểm tra kết quả.

Bài tập 1 (trắc nghiệm): Vai trò trực tiếp của Sử học trong tu bổ di tích là gì? A. Quyết định giá vé cho mọi điểm du lịch; B. Thay mọi vật liệu cũ bằng vật liệu mới; C. Cung cấp căn cứ về niên đại và giá trị gốc; D. Bảo đảm lượng khách tăng vô hạn.
Bài tập 2 (ghép đôi): Ghép mục đúng với đặc điểm tương ứng: Di sản vật thể; Di sản phi vật thể; Du lịch có trách nhiệm với các đặc điểm: Kiến trúc và hiện vật; Tri thức và thực hành văn hoá; Khai thác gắn với bảo tồn và lợi ích cộng đồng.
Bài tập 3 (đúng – sai): Tăng khách luôn có lợi cho di sản dù vượt sức chứa.
Bài tập 4 (chọn hai đáp án): Với thẻ giới thiệu bia tiến sĩ, chọn đúng hai cách làm có trách nhiệm: A. Kiểm tra chức năng, niên đại qua cơ quan quản lí; B. Tô lại chữ khắc theo cảm nhận để ảnh chụp rõ hơn; C. Nêu quy tắc không chạm bia và kiểm tra quyền dùng ảnh; D. Coi lời truyền miệng là lịch sử chắc chắn nếu khách thích nghe.
HS có thể tự kiểm tra thêm trên học liệu số NeoEdu.

Đáp án và kết quả HS ghi vào vở:
Bài 1: C. Cung cấp căn cứ về niên đại và giá trị gốc.
Bài 2: Di sản vật thể – Kiến trúc và hiện vật; Di sản phi vật thể – Tri thức và thực hành văn hoá; Du lịch có trách nhiệm – Khai thác gắn với bảo tồn và lợi ích cộng đồng.
Bài 3: Sai. Quá tải gây mài mòn, rác thải và biến dạng sinh hoạt; cần giới hạn phù hợp.
Bài 4: A và C. Kiểm chứng thông tin và hạn chế tổn hại hỗ trợ bảo tồn; không tự can thiệp chữ khắc, không coi lời truyền miệng là nguồn chắc chắn.

HS vận dụng kiến thức đã học để thiết kế một thẻ giới thiệu bia tiến sĩ gồm các nội dung có căn cứ, nêu rõ quy tắc bảo vệ di sản và phương án kiểm tra của cơ quan quản lí.

Nhóm 4 HS thiết kế một mô hình thẻ giới thiệu bia tiến sĩ theo Phiếu học tập số 2. Thẻ gồm: tên di sản, địa điểm, chức năng lưu danh người đỗ đạt, ý nghĩa khuyến học, quy tắc không chạm vào bia, nguồn tra cứu của cơ quan quản lí. Đây là mô hình đề xuất, chưa phải khảo sát thực tế; không ghi lời truyền miệng là lịch sử chính thức.

Một thẻ giới thiệu mô hình trên giấy A4 hoặc A0 gồm đủ các mục trong Phiếu học tập số 2, kèm dòng ghi chú: «Thẻ mô hình, cần gửi giáo viên kiểm tra tên, niên đại và quyền sử dụng ảnh trước khi in». Các nhóm ghi rõ nguồn tra cứu là cơ quan quản lí di tích.