Giáo án Tri thức lịch sử và cuộc sống

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về lịch sử gia đình, cộng đồng và trường học; nhận ra một thông tin về quá khứ thường đến từ nhiều nguồn khác nhau; từ đó xác định vấn đề của bài học.

GV nêu câu hỏi: “Trong ba nguồn sau, em tin nguồn nào nhất khi muốn biết trường mình đã đổi địa điểm thư viện khi nào: lời kể của bạn bè, một tấm ảnh đăng mạng xã hội không ghi ngày, hay biên bản bàn giao có chữ kí? Vì sao?” HS trả lời nhanh, ghi lí do ra giấy nháp. Từ đó GV dẫn vào bài: Tri thức lịch sử cần được xử lí như thế nào để trở thành hiểu biết đáng tin.

Mỗi HS có một câu trả lời ban đầu kèm lí do. Dự kiến HS chọn biên bản có chữ kí vì được lập gần sự việc và có người chịu trách nhiệm; lời kể dễ bị nhớ sai theo thời gian; ảnh không ghi ngày khó xác định thời điểm. Từ đó HS nêu được vấn đề: làm sao biết một thông tin lịch sử đáng tin và đặt trong bối cảnh nào.

Nêu được giá trị của tri thức lịch sử đối với cội nguồn và lựa chọn hôm nay; giải thích được vì sao tri thức lịch sử cần đặt trong bối cảnh và không nên khái quát từ một chuyện riêng.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn). Mỗi nhóm đọc phần “Giá trị của hiểu biết lịch sử” trong sách giáo khoa và thực hiện Phiếu học tập số 1, trả lời ba câu hỏi:

• Câu 1: Tri thức lịch sử giúp mỗi người hiểu những gì? Nêu ít nhất hai ý.
• Câu 2: Vì sao “kinh nghiệm phòng chống thiên tai” chỉ có ý nghĩa khi đặt vào hoàn cảnh cụ thể?
• Câu 3: Nếu chỉ dựa vào một chuyện riêng để kết luận “cả dân tộc này luôn như thế” thì có vấn đề gì?

Mỗi nhóm có một bảng trên khăn trải bàn gồm ba ô tương ứng ba câu hỏi, kết quả chính xác:

• Giá trị: giúp hiểu cội nguồn gia đình, cộng đồng và quốc gia; nhận ra quan hệ giữa biến đổi hôm qua với lựa chọn hôm nay; hiểu lịch sử cộng đồng khác để đối thoại và hạn chế định kiến.
• Bối cảnh: kinh nghiệm chỉ có ý nghĩa khi gắn với điều kiện cụ thể về thời gian, địa điểm, chủ thể; áp dụng nguyên xi mà không phân tích có thể sai.
• Khái quát vội: một chuyện riêng không đủ đại diện, dễ dẫn đến định kiến và quy bản chất cố định cho cả một dân tộc.

Nêu được vì sao việc học lịch sử là quá trình suốt đời; trình bày được quy trình xử lí thông tin lịch sử và phân biệt ghi nhận của nhân chứng, diễn giải của người nghiên cứu, thông tin quảng bá.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần “Học suốt đời và xử lí thông tin” và hoàn thành Phiếu học tập số 2:

• Phần A: Sắp xếp sáu bước của quy trình học theo đúng thứ tự: nêu vấn đề; ghi chép; tìm nguồn có tác giả và thời điểm; trình bày có dẫn nguồn; kiểm tra chéo; phân loại.
• Phần B: Ghép loại thông tin với đặc điểm: ghi nhận của nhân chứng; diễn giải của người nghiên cứu; thông tin quảng bá.
• Câu hỏi: Vì sao “một lượt chia sẻ nhiều không thay thế cho bằng chứng”?

Quy trình đúng: (1) nêu vấn đề; (2) tìm nguồn có tác giả và thời điểm; (3) phân loại; (4) kiểm tra chéo; (5) ghi chép; (6) trình bày có dẫn nguồn.
Ghép đúng: ghi nhận của nhân chứng – điều người đó đã thấy hoặc trải qua, có thể sai theo thời gian; diễn giải của người nghiên cứu – cách giải thích dựa trên tài liệu, cần dẫn nguồn để kiểm chứng; thông tin quảng bá – nhằm thuyết phục, cần nhận diện mục đích.
Kết luận: nhiều lượt chia sẻ chỉ cho thấy độ lan truyền, không cho thấy độ đúng; chỉ bằng chứng mới xác nhận được thông tin. Lịch sử luôn mở rộng khi có công bố khảo cổ hay tài liệu mới.

Đọc và đối chiếu tư liệu trong hồ sơ thư viện; phân biệt thông tin có căn cứ với suy diễn; biết lập bảng riêng cho từng nguồn và xác định giới hạn của kết luận.

GV trình chiếu hồ sơ giả định “Lịch sử thư viện trường” gồm: phiếu kiểm kê năm 2018 ghi thư viện ở phòng A; biên bản bàn giao năm 2020 có chữ kí, ghi phòng B; lời kể của người thủ thư nhớ việc chuyển diễn ra vào mùa hè 2020. Câu hỏi nghiên cứu: thư viện chuyển địa điểm khi nào? Nhóm 4 hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần C): lập bảng ba cột: nguồn – ngày tạo lập/người cung cấp – nội dung; sau đó ghi kết luận có giới hạn.

Bảng đối chiếu:

• Phiếu kiểm kê 2018: ghi phòng A; không xác định ngày chuyển năm 2020.
• Biên bản bàn giao 2020: ghi phòng B; có chữ kí; cần kiểm tra là ngày bàn giao hay ngày chuyển đồ.
• Lời kể của người thủ thư: nhớ đợt chuyển vào mùa hè 2020; là hồi ức, không xác định ngày.
  Kết luận phù hợp: thư viện đã chuyển sang phòng B trong năm 2020 theo biên bản; hồi ức hỗ trợ thời điểm mùa hè nhưng cần thêm lịch công tác hoặc ảnh có thời gian nếu muốn xác định ngày. Không tự điền ngày chưa có tài liệu, không sửa lời kể cho khớp biên bản.

Củng cố khả năng phân biệt thông tin có căn cứ với suy diễn, nhận diện đúng cách học lịch sử và kết luận hợp lí từ hồ sơ thư viện.

HS làm bốn bài tập sau (có thể chiếu từ học liệu số NeoEdu để làm tương tác):

• Bài 1: Cách học nào phù hợp nhất khi gặp bài đăng không dẫn nguồn? A. Chia sẻ ngay vì nhiều lượt thích; B. Tìm xuất xứ rồi đối chiếu nguồn độc lập; C. Coi ngày đăng là ngày xảy ra sự kiện; D. Chỉ đọc tiêu đề.
• Bài 2: Ghép các mục đúng với đặc điểm: Câu hỏi nghiên cứu; Đối chiếu nguồn; Dẫn nguồn.
• Bài 3: Nhận định “Mọi bài học quá khứ đều áp dụng nguyên xi vào hiện tại” đúng hay sai?
• Bài 4: Từ hồ sơ thư viện, chọn đúng hai kết luận: A. Phiếu kiểm kê 2018 cho biết chính xác ngày chuyển sách năm 2020; B. Biên bản 2020 hỗ trợ kết luận thư viện đã sang phòng B trong năm đó; C. Hồi ức về mùa hè cần đối chiếu thêm nếu muốn xác định ngày; D. Chỉ cần sửa hồi ức cho khớp biên bản là đã kiểm chứng nguồn.

Đáp án:

• Bài 1: B. Tìm xuất xứ rồi đối chiếu nguồn độc lập.
• Bài 2: Câu hỏi nghiên cứu – xác định điều cần làm rõ; Đối chiếu nguồn – kiểm tra thông tin từ nhiều chứng cứ; Dẫn nguồn – cho phép người đọc truy tìm căn cứ.
• Bài 3: Sai. Hoàn cảnh, chủ thể và điều kiện đã thay đổi; phải phân tích trước khi vận dụng.
• Bài 4: B và C. Phiếu 2018 không xác định ngày chuyển năm 2020; ép sửa lời kể không phải kiểm chứng nguồn.

Vận dụng quy trình xử lí thông tin để đánh giá một thông tin lịch sử lan truyền trong đời sống; trình bày được kết quả dưới dạng thẻ học tập có tiêu đề, ý đúng, lưu ý và câu hỏi tiếp nối.

HS hoàn thiện một thẻ học tập gồm: tiêu đề “Tri thức lịch sử và cuộc sống”; ba ý kiến thức (tri thức cần đặt trong bối cảnh; học lịch sử là quá trình suốt đời; thông tin lan truyền không tự bảo đảm độ tin cậy); một lưu ý tránh nhầm; một câu hỏi cần tìm hiểu tiếp. Khi làm việc với thông tin lan truyền, HS chỉ ghi nội dung đã có căn cứ từ bài học, không ghi kết quả khảo sát chưa thực hiện. Có thể giao về nhà: chọn một thông tin lịch sử trên mạng hoặc trong gia đình, lập bảng ba cột (nguồn – căn cứ – giới hạn).

Thẻ học tập mẫu:
Tri thức lịch sử và cuộc sống

1. Tri thức lịch sử cần đặt trong bối cảnh.
2. Học lịch sử là quá trình suốt đời.
3. Thông tin lan truyền không tự bảo đảm độ tin cậy.
   Lưu ý: Lượt chia sẻ nhiều không phải là bằng chứng.
   Câu hỏi tiếp nối: Làm thế nào để tìm được tài liệu gốc có tác giả và thời điểm rõ ràng cho một sự kiện địa phương?