Giáo án Hiện thực lịch sử và lịch sử được con người nhận thức

Huy động hiểu biết nền của HS về sự khác nhau giữa việc đã xảy ra trong quá khứ và cách con người kể lại quá khứ; xác định vấn đề cần giải quyết của bài học.

GV đưa ra câu hỏi gợi mở: “Nếu hai cuốn sách cùng viết về một cây cầu nhưng nêu hai năm khánh thành khác nhau, điều gì đã xảy ra thật? Điều gì có thể khác nhau giữa hai cuốn sách?”. HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút rồi trả lời miệng.

Các ý kiến ban đầu của HS được ghi lên bảng, gồm hai cột: “Đã xảy ra thật” và “Cách viết, cách hiểu có thể khác”. Từ đó GV nêu vấn đề: Lịch sử là gì, có mấy nghĩa và Sử học nghiên cứu như thế nào?

Nêu được và phân biệt được hiện thực lịch sử với lịch sử được con người nhận thức; giải thích được vì sao nhận thức có thể bổ sung nhưng hiện thực không thay đổi.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 1, đọc đoạn tư liệu về cây cầu trong sách và trả lời ba câu hỏi:

• Câu 1: Việc xây và sử dụng cây cầu thuộc nghĩa nào của lịch sử? Vì sao?
• Câu 2: Bản khảo cứu về cây cầu thuộc nghĩa nào? Tác giả đã làm những việc gì?
• Câu 3: Vì sao một sự kiện chỉ xảy ra một lần nhưng nhận thức về nó có thể được bổ sung?
  Sau đó, HS vào học liệu NeoEdu làm nhanh bài tập tương tác phân loại “hiện thực” và “nhận thức”.

Bảng phân biệt hoàn chỉnh trong Phiếu học tập số 1:

• Hiện thực lịch sử: sự việc đã xảy ra khách quan, không phụ thuộc mong muốn của người viết hôm nay; chỉ xảy ra một lần; ví dụ: việc xây và sử dụng cây cầu.
• Lịch sử được nhận thức: hiểu biết và cách tái hiện quá khứ do tác giả lựa chọn nguồn, đặt câu hỏi, giải thích dấu vết; có thể bổ sung khi có hồ sơ mới; ví dụ: bản khảo cứu về cây cầu.
• Kết luận: Khác biệt cách trình bày không chứng minh quá khứ có thể bị thay đổi.

Nêu được đối tượng nghiên cứu và hai chức năng của Sử học; giải thích được các nhiệm vụ nghiên cứu đòi hỏi sự trung thực, thẩm định và đối chiếu sử liệu.

HS hoạt động nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm có một khăn giấy lớn chia thành bốn ô: (1) Đối tượng nghiên cứu; (2) Chức năng nhận thức; (3) Chức năng giáo dục; (4) Nhiệm vụ nghiên cứu. Nhóm đọc mục “Sử học nghiên cứu như thế nào?” trong sách, ghi ý chính vào từng ô, sau đó trả lời câu hỏi: “Vì sao Sử học cần thẩm định và đối chiếu sử liệu trước khi kết luận?”.

Khăn trải bàn hoàn chỉnh với nội dung:

• Đối tượng: toàn bộ quá khứ con người, từ cá nhân, cộng đồng đến nhân loại, kể cả quan hệ giữa con người với tự nhiên.
• Chức năng nhận thức: cung cấp hiểu biết có kiểm chứng.
• Chức năng giáo dục: nuôi dưỡng trách nhiệm, lòng yêu nước và sự tôn trọng khác biệt.
• Nhiệm vụ: phát hiện, thẩm định, đối chiếu sử liệu và trình bày kết quả trung thực.
• Trả lời: Vì kết luận phải dựa trên chứng cứ có xuất xứ rõ ràng, tránh suy diễn và tránh sai lệch.

Đọc và đối chiếu tư liệu, phân biệt thông tin có căn cứ với suy diễn; vận dụng nguyên tắc ghi tác giả, thời điểm, loại nguồn, thông tin và giới hạn.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với Phiếu học tập số 2 về ba nguồn giả định: hồ sơ A (ghi cầu hoàn thành năm 1902), hồi ức B (viết năm 1960 kể về ngày khánh thành), tiểu thuyết C (sáng tạo lời thoại của người thợ). HS chọn đúng hai nhận định có căn cứ trong năm nhận định cho sẵn và giải thích ngắn gọn lí do.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, gồm:

• Bảng ghi ba nguồn: tác giả, thời điểm, loại nguồn, thông tin rút ra, giới hạn.
• Đáp án bài tập lựa chọn: Đáp án A và D.
• Giải thích: A là nguồn gần sự kiện nhưng vẫn phải kiểm tra xuất xứ. D đúng vì C có giá trị khi nghiên cứu đời sống văn học nhưng không tự xác nhận lời nói thực. B (viết năm 1960) không đồng nghĩa cầu khánh thành năm 1960. C (lời thoại sáng tạo) không chứng minh người thợ đã nói đúng như vậy.

Vận dụng cách thẩm định nguồn để phân biệt thông tin có căn cứ với suy diễn trong một tình huống gần gũi với đời sống địa phương.

Nhóm 4 HS nhận một tình huống giả định: Một bài viết trên mạng nói công trình cổ ở địa phương được xây năm 1900, trong khi một ông cụ kể lại theo lời ông nội rằng công trình xây sau đó nhiều năm. Nhóm thảo luận và điền ba cột: nhận định, căn cứ cần kiểm tra, giới hạn của từng nguồn. Nhóm nêu thêm một cách đối chiếu nguồn khác mà các em có thể thực hiện ở nhà.

Bảng ba cột của nhóm gồm ít nhất hai nhận định kèm căn cứ và giới hạn; ví dụ:

• Nhận định: Bài viết trên mạng có thể đúng về năm xây dựng nếu có tài liệu gốc có xuất xứ rõ ràng; cần kiểm tra trước khi tin.
• Căn cứ cần kiểm tra: tài liệu gốc, thời điểm ghi chép, tác giả bài viết.
• Giới hạn: lời kể của ông cụ là kí ức muộn, chỉ phản ánh điều người kể nhớ; không thể dùng để kết luận chính xác năm xây dựng khi chưa có đối chiếu.
  Đề xuất đối chiếu: tìm hồ sơ, bia kí, sổ sách hoặc hỏi người có tư liệu, ghi rõ nguồn.