Giáo án Địa lí ngành giao thông vận tải

Huy động kiến thức thực tế của HS về các phương tiện vận tải và dẫn dắt vào nhiệm vụ học tập: vận tải nối sản xuất với tiêu dùng và không có phương thức nào là tối ưu cho mọi hàng.

GV đưa ra hình thức chuyển hàng quen thuộc ở địa phương (ví dụ chở rau từ vùng ven đô vào chợ, chở than hoặc gạo đi xa) và đặt câu hỏi: Hàng hóa được chuyển bằng phương tiện nào? Vì sao chọn phương tiện đó?

Ghi trên bảng 3 đến 4 ý kiến của HS, ví dụ: chở rau bằng ô tô vì cự li ngắn và linh hoạt; chở gạo xuất khẩu bằng tàu biển vì khối lượng lớn, đi xa. GV chốt: vận tải đưa người và hàng giữa các địa điểm; lựa chọn phương tiện phụ thuộc loại hàng, khối lượng và cự li.

HS phân biệt được khối lượng vận chuyển (tấn, lượt) với khối lượng luân chuyển (tấn.km, lượt.km), nêu được ý nghĩa của tấn.km và tính được luân chuyển theo công thức.

HS làm việc cá nhân rồi cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phần A. Câu hỏi: (1) Tấn và tấn.km khác nhau ở điểm nào? (2) Một tấn hàng đi 100 km tạo ra bao nhiêu tấn.km? (3) Xe chở 20 tấn đi 150 km thì khối lượng luân chuyển là bao nhiêu? Sau đó HS đọc mục Khái niệm và Ví dụ trong SGK để kiểm tra.

Kiến thức HS rút ra: Khối lượng vận chuyển (tấn, lượt) là số hàng hoặc người được chuyên chở. Khối lượng luân chuyển (tấn.km, lượt.km) là khối lượng nhân quãng đường vận chuyển; một tấn đi 100 km tạo 100 tấn.km. Ví dụ: 20 × 150 = 3000 tấn.km. Đáp án câu 3: 3000 tấn.km.

HS giải thích được vì sao không có phương thức tối ưu cho mọi hàng, nêu được đặc điểm và phạm vi phù hợp của từng phương thức, và hiểu vai trò của vận tải đa phương thức.

Kĩ thuật mảnh ghép theo nhóm chuyên gia. Mỗi nhóm nghiên cứu một phương thức: đường bộ; đường sắt; đường biển; đường hàng không; đường sông và đường ống. Nhiệm vụ: đọc đoạn tư liệu, hoàn thành Phiếu học tập số 1 phần B. Sau đó các chuyên gia quay về nhóm mảnh ghép để trình bày và ghép thành bức tranh chung. Câu hỏi thảo luận chung: Vì sao không có phương thức nào tối ưu cho mọi hàng? Vận tải đa phương thức là gì và cần lưu ý điều gì?

Kết quả phiếu phần B (tóm tắt): Đường bộ linh hoạt ở cự li ngắn và trung bình. Đường sắt phù hợp dòng hàng lớn trên tuyến ổn định. Đường biển có lợi thế với hàng khối lượng lớn đi xa. Đường hàng không nhanh nhưng chi phí và yêu cầu cao. Đường sông và đường ống có điều kiện chuyên biệt. Kết luận: Không phương thức nào tối ưu cho mọi hàng; lựa chọn phụ thuộc loại hàng và cự li. Vận tải đa phương thức phối hợp nhiều chặng, cần giảm thời gian đổi phương tiện và tác động môi trường. Khi so sánh phải tính cả đầu cuối, độ tin cậy, an toàn, không chỉ tốc độ hành trình chính.

HS củng cố khái niệm, nhận biết và sửa hai quan niệm sai thường gặp: hàng không rẻ nhất cho mọi hàng và chỉ tốc độ quyết định hiệu quả vận tải.

Bài tập 1: Đại lượng tấn.km biểu thị điều gì? A. Chiều dài đường đơn thuần; B. Công suất động cơ; C. Khối lượng luân chuyển hàng hóa; D. Số hành khách. Bài tập 2: Chọn hai nhận định đúng: A. Vận chuyển khác luân chuyển; B. Hàng không rẻ nhất cho mọi hàng; C. Lựa chọn phương thức phụ thuộc loại hàng và cự li; D. Chỉ tốc độ quyết định hiệu quả vận tải. Bài tập 3: Xe chở 20 tấn đi 150 km, khối lượng luân chuyển bằng bao nhiêu tấn.km? Bài tập 4: Một bạn khẳng định: “Hàng không rẻ nhất cho mọi hàng”. Hãy sửa nhận định và nêu một giới hạn. HS có thể tự kiểm tra thêm trên học liệu NeoEdu.

Đáp án: Bài 1: C. Bài 2: A và C (Vận chuyển khác luân chuyển; Lựa chọn phương thức phụ thuộc loại hàng và cự li). Bài 3: 3000 tấn.km (20 × 150 = 3000). Bài 4: Không đúng; hàng không nhanh nhưng chi phí đơn vị và yêu cầu thường cao hơn đường biển đối với hàng khối lượng lớn đi xa; lựa chọn còn tuỳ thời hạn, đầu cuối và an toàn. Quan niệm “chỉ tốc độ quyết định hiệu quả vận tải” cũng sai vì còn phụ thuộc chi phí, độ tin cậy và an toàn.

HS vận dụng kiến thức để chọn phương thức vận tải cho một tình huống thực tế, giải thích và nêu điều kiện giới hạn của kết luận.

Tình huống: Một doanh nghiệp cần chuyển 10000 tấn quặng đi liên lục địa. HS làm việc nhóm 4 người, trả lời: (1) Chọn phương thức nào? (2) Giải thích dựa trên khối lượng, cự li và chi phí đơn vị. (3) Nêu một điều kiện hoặc yếu tố cần xét thêm (cảng, thiết bị bốc dỡ, tuyến kết nối mỏ, lịch tàu, an toàn, tác động môi trường). GV yêu cầu nhóm nêu một giới hạn kết luận: giá cước không phải là yếu tố duy nhất.

Đáp án gợi ý: Chọn đường biển vì khối lượng lớn, cự li xa, chi phí đơn vị tương đối thấp. Điều kiện: cần cảng, thiết bị bốc dỡ và tuyến kết nối từ mỏ đến cảng; cần xét lịch tàu, an toàn và tác động môi trường, không chỉ giá cước. Giới hạn: kết luận chỉ đúng khi tuyến và cảng khả thi; nếu thời hạn rất gấp hoặc hàng có yêu cầu đặc biệt thì cần cân nhắc thêm. Chấp nhận cách diễn đạt khác nếu đúng bản chất.