Giáo án Cơ cấu, vai trò, đặc điểm, các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố dịch vụ

HS nhận biết dịch vụ có mặt trong đời sống hằng ngày và hình thành nhu cầu tìm hiểu cơ cấu, vai trò, phân bố của dịch vụ.

GV chiếu các ảnh minh họa (xe buýt, ngân hàng, bưu điện, bệnh viện, khách sạn, lớp học). HS trả lời câu hỏi:

• Các hình trên thể hiện hoạt động nào? Hoạt động đó có tạo ra sản phẩm vật chất hữu hình không?
• Trong một ngày, em đã sử dụng những dịch vụ nào? Dịch vụ đó phục vụ ai?
• Theo em, dịch vụ được chia thành những loại nào và có những vai trò gì đối với sản xuất và đời sống?

HS nêu được một số dịch vụ quen thuộc như vận tải, thông tin, tài chính, giáo dục, y tế, du lịch. HS nhận ra dịch vụ không tạo ra sản phẩm vật chất hữu hình nhưng vẫn tạo lợi ích và giá trị cho sản xuất và đời sống. GV ghi các ý kiến lên bảng để làm căn cứ cho bài học.

HS nêu được khái niệm, phân biệt được dịch vụ kinh doanh, dịch vụ tiêu dùng và dịch vụ công theo đối tượng phục vụ; hiểu tiêu chí phân loại phải nhất quán.

Hoạt động mảnh ghép theo 3 nhóm chuyên gia, sử dụng Phiếu học tập số 1.
Nhiệm vụ nhóm chuyên gia:

• Nhóm 1: Dịch vụ kinh doanh là gì, phục vụ đối tượng nào, cho ví dụ.
• Nhóm 2: Dịch vụ tiêu dùng là gì, phục vụ đối tượng nào, cho ví dụ.
• Nhóm 3: Dịch vụ công là gì, do ai cung ứng hoặc bảo đảm, cho ví dụ.
  Sau đó HS ghép vào nhóm mảnh ghép để hoàn thiện sơ đồ phân loại và trả lời: Vì sao phải dùng một tiêu chí thống nhất khi phân loại dịch vụ?

Sơ đồ phân loại cơ cấu dịch vụ gồm ba nhánh:

• Dịch vụ kinh doanh: phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh (ví dụ: vận tải hàng hoá, tài chính, thông tin cho doanh nghiệp, sửa chữa máy móc).
• Dịch vụ tiêu dùng: phục vụ nhu cầu cá nhân và hộ gia đình (ví dụ: bán lẻ, ăn uống, lưu trú, du lịch cá nhân).
• Dịch vụ công: phục vụ lợi ích chung do tổ chức công cung ứng hoặc bảo đảm (ví dụ: giáo dục công, y tế công, hành chính công).
  Kết luận: tiêu chí phân loại là đối tượng và mục đích phục vụ; phải dùng cùng một tiêu chí để tránh chồng chéo.

HS trình bày được vai trò của dịch vụ, giải thích được vì sao hai địa bàn có cùng quy mô dân số vẫn có cơ cấu dịch vụ khác nhau và nêu được các nhân tố ảnh hưởng đến phân bố dịch vụ.

HS làm việc theo cặp, sử dụng Phiếu học tập số 2 gồm các câu hỏi:

• Dịch vụ có những vai trò nào đối với sản xuất, đời sống và sử dụng lao động?
• Kể tên các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển và phân bố dịch vụ.
• Ví dụ: Hai địa bàn có dân số bằng nhau. Địa bàn A là khu công nghiệp, địa bàn B là điểm du lịch. Vì sao cơ cấu dịch vụ của hai địa bàn khác nhau? Dân số có đủ để quyết định cơ cấu dịch vụ không?
  GV ghi ví dụ “Cơ sở giả định phục vụ 200 lượt, thu bình quân 50 nghìn đồng/lượt” để HS ôn lại cách tính doanh thu khi cần.

Vai trò của dịch vụ: hỗ trợ sản xuất và đời sống; kết nối các khâu kinh tế (đưa hàng từ sản xuất đến tiêu dùng, thông tin giữa các khâu); sử dụng lao động; nâng chất lượng sống.
Nhân tố ảnh hưởng: quy mô và cơ cấu dân số; thu nhập; nhu cầu sản xuất; hạ tầng; khoa học công nghệ; tài nguyên theo ngành.
Đáp án ví dụ: Thu nhập, độ tuổi, nhu cầu sản xuất, vai trò hành chính, du lịch và kết nối khác nhau làm nhu cầu khác nhau. Địa bàn công nghiệp cần logistics, tài chính và sửa chữa; điểm du lịch cần lưu trú và hướng dẫn. Dân số chỉ là một nhân tố, không đủ để xác định cơ cấu dịch vụ.

HS nhận biết vai trò của mạng số và hạ tầng số, phân biệt doanh thu với số lượt, giá bình quân và chất lượng, từ đó nêu được giới hạn kết luận khi đánh giá dịch vụ.

HS làm việc nhóm 4, sử dụng Phiếu học tập số 3 gồm các câu hỏi:

• Nhiều dịch vụ tập trung ở đô thị, mạng số giúp mở rộng khả năng phục vụ từ xa. Hạ tầng số có thay thế được mọi dịch vụ trực tiếp không? Vì sao?
• Chất lượng, độ tin cậy và khả năng tiếp cận có quan trọng bên cạnh doanh thu không?
• Một cơ sở tăng doanh thu năm nay. Kết luận “dịch vụ phát triển tốt” đã đủ chưa? Cần xem xét thêm những chỉ tiêu nào?

• Hạ tầng số mở rộng khả năng phục vụ từ xa nhưng không thay thế mọi dịch vụ trực tiếp (ví dụ: khám chữa bệnh, cắt tóc, sửa chữa tại chỗ vẫn cần hiện diện).
• Chất lượng, độ tin cậy và khả năng tiếp cận là chỉ tiêu bổ sung bên cạnh doanh thu.
• Tăng doanh thu có thể do tăng giá, không nhất thiết do tăng số lượt phục vụ. Cần phân biệt số lượt, giá bình quân và chất lượng trước khi kết luận.
• Kết luận chỉ đúng trong phạm vi chứng cứ đã có; cần nêu rõ giới hạn.

HS vận dụng kiến thức về vai trò, đặc điểm và các nhân tố để chọn đáp án đúng và đánh giá nhận định.

Bài tập 2: Dịch vụ nào trực tiếp kết nối trao đổi hàng hoá? A. Luyện thép; B. Thương mại; C. Khai thác quặng; D. Trồng lúa.
Bài tập 3: Chọn hai nhận định đúng về cơ cấu, vai trò, đặc điểm, các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố dịch vụ. A. Dịch vụ hỗ trợ sản xuất và đời sống; B. Dịch vụ không tạo giá trị kinh tế; C. Công nghệ đổi cách cung cấp dịch vụ; D. Mọi dịch vụ đều có thể thay hoàn toàn bằng mạng.
Bài tập 4: Đánh giá từng nhận định: a) Dịch vụ hỗ trợ sản xuất và đời sống; b) Công nghệ đổi cách cung cấp dịch vụ; c) Dịch vụ không tạo giá trị kinh tế; d) Mọi dịch vụ đều có thể thay hoàn toàn bằng mạng. Đánh dấu Đ hoặc S và không suy từ một nhân tố thành nguyên nhân duy nhất.

Bài 2: B. Thương mại trực tiếp tổ chức trao đổi hàng hoá, dịch vụ, kết nối sản xuất với tiêu dùng; các lựa chọn còn lại là hoạt động sản xuất hoặc khai thác.
Bài 3: A và C. Dịch vụ hỗ trợ sản xuất và đời sống; công nghệ đổi cách cung cấp dịch vụ. Hai ý B và D không phù hợp với định nghĩa và cơ chế đã học.
Bài 4: a) Đ; b) Đ; c) S; d) S. Ghi nhớ: phân bố dịch vụ chịu tác động của nhiều nhân tố, mạng số không thay được mọi dịch vụ trực tiếp.

HS vận dụng công thức tính doanh thu, phân biệt được dịch vụ kinh doanh và tiêu dùng qua mô tả, đồng thời sửa được một nhận định sai và đưa ra ví dụ.

Bài tập 5: Ghép thuật ngữ với đặc trưng phân biệt: Dịch vụ kinh doanh; Dịch vụ tiêu dùng; Dịch vụ công.
Bài tập 6: Chọn thuật ngữ cho mô tả: Phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh: {{1}}; Phục vụ nhu cầu cá nhân và hộ: {{2}}.
Bài tập 7: Cơ sở giả định phục vụ 200 lượt, thu bình quân 50 nghìn đồng/lượt. Doanh thu bao nhiêu triệu đồng?
HS có thể mở học liệu số NeoEdu để làm các bài tập tương tác tương ứng (nếu có thời gian).

Bài 5: Dịch vụ kinh doanh – phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh; Dịch vụ tiêu dùng – phục vụ nhu cầu cá nhân và hộ; Dịch vụ công – phục vụ lợi ích chung do tổ chức công cung ứng hoặc bảo đảm.
Bài 6: {{1}} là Dịch vụ kinh doanh; {{2}} là Dịch vụ tiêu dùng.
Bài 7: Doanh thu = $200 \times 50\,000$ đồng = $10\,000\,000$ đồng = 10 triệu đồng.

HS vận dụng kiến thức về cơ cấu, vai trò và nhân tố phân bố để đánh giá một tình huống thực tế, nêu giới hạn kết luận.

Nhiệm vụ 1 (trên lớp, 6 phút): Bài tập 8 - Vì sao hai địa bàn có dân số bằng nhau vẫn có cơ cấu dịch vụ khác nhau? Yêu cầu HS nêu ít nhất hai nhân tố và một ví dụ so sánh hai địa bàn.
Nhiệm vụ 2 (trên lớp, 4 phút): Bài tập 9 - Một bạn khẳng định: “Dịch vụ không tạo giá trị kinh tế”. Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.
Nhiệm vụ về nhà: Điều tra 3 dịch vụ ở địa phương (xã, phường hoặc khu phố), phân loại theo ba nhóm, nêu một vai trò của mỗi dịch vụ và một nhân tố có thể ảnh hưởng đến sự phân bố của dịch vụ đó.

Bài 8 (gợi ý chấm tối đa 1 điểm): 0,25 điểm nêu dân số chưa đủ xác định cơ cấu nhu cầu; 0,5 điểm nêu hai nhân tố phù hợp gắn với nhu cầu dịch vụ (ví dụ thu nhập và nhu cầu sản xuất); 0,25 điểm ví dụ so sánh hai địa bàn nhất quán.
Bài 9 (gợi ý chấm tối đa 1 điểm): Nhận định không đúng. Dịch vụ tạo giá trị qua vận tải, trao đổi, thông tin, chăm sóc và nhiều hoạt động khác. Ví dụ: vận tải đưa nông sản đến thị trường đúng lúc tạo giá trị dịch vụ, dù không chế tạo vật thể mới. Không đồng nhất giá trị kinh tế với sản phẩm hữu hình.
Sản phẩm về nhà: bảng ghi tên dịch vụ, nhóm phân loại, vai trò và nhân tố ảnh hưởng của từng dịch vụ.