Giáo án Vai trò, đặc điểm, cơ cấu ngành công nghiệp, các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố công nghiệp

Huy động hiểu biết thực tế của HS về sản phẩm công nghiệp và bước đầu nêu câu hỏi: vì sao nhà máy đặt ở nơi này.

HS kể tên 3 sản phẩm công nghiệp dùng hằng ngày (ví dụ: sữa hộp, quần áo, điện thoại, xi măng) và nêu ý tưởng về nguyên liệu, công nghệ, lao động cần để sản xuất. GV đặt câu hỏi dẫn dắt: “Vì sao nhà máy sữa thường gần vùng nguyên liệu, còn cơ sở thiết kế vi mạch lại không nhất thiết ở đó?”

Danh sách sản phẩm công nghiệp HS nêu và nhận thức ban đầu rằng công nghiệp tạo cả tư liệu sản xuất và hàng tiêu dùng; câu hỏi định hướng: ngành công nghiệp có những đặc điểm và vị trí gì, chịu tác động của những nhân tố nào.

Nêu được vai trò và đặc điểm của ngành công nghiệp; giải thích được vì sao công nghiệp có tính tập trung, chuyên môn hóa và liên kết nhiều khâu.

Nhóm 4 HS đọc mục Kiến thức và cơ chế địa lí trong SGK, hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A: (1) Nêu 4 vai trò chính của công nghiệp. (2) Nêu 4 đặc điểm sản xuất công nghiệp (tập trung, chuyên môn hóa, liên kết nhiều khâu, máy móc và vốn lớn). (3) Giải thích: vì sao chuyên môn hóa giúp nâng cao năng suất? Mỗi nhóm vẽ sơ đồ “Vai trò – Đặc điểm” trên giấy A3.

Sơ đồ nhóm gồm: Vai trò: khai thác tài nguyên và chế biến vật chất; tạo tư liệu sản xuất và hàng tiêu dùng; thúc đẩy chuyển đổi công nghệ và năng suất. Đặc điểm: sản xuất tập trung, chuyên môn hóa, liên kết nhiều khâu, dùng máy móc và vốn lớn; mức độ tùy từng ngành. Kiến thức HS rút ra: công nghiệp có liên kết nhiều khâu; đặc điểm tập trung và chuyên môn hóa giúp tăng năng suất nhưng đòi hỏi vốn và kĩ thuật.

Phân biệt được khai khoáng, chế biến chế tạo và nhóm năng lượng, nước, xử lí chất thải theo tiêu chí; tính được giá trị gia tăng.

Kĩ thuật mảnh ghép: Vòng 1, mỗi HS trong nhóm nhận một nhóm ngành (khai khoáng; chế biến chế tạo; năng lượng, nước, xử lí chất thải) và đọc thông tin SGK. Vòng 2, các HS cùng nhóm ghép thành nhóm mới, lần lượt trình bày. Cuối cùng, cả lớp làm Phiếu học tập số 1, phần B: (1) Nêu tiêu chí phân loại cơ cấu công nghiệp. (2) Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Khai khoáng; Chế biến chế tạo; Giá trị gia tăng. (3) Cơ sở giả định có đầu ra 100 tỉ đồng, chi phí trung gian 65 tỉ đồng. Tính giá trị gia tăng.

Tiêu chí phân loại: theo tính chất tác động vào đối tượng (khai thác tài nguyên, chế biến, cung cấp năng lượng, nước, xử lí chất thải theo hệ thống thống kê); cần nêu tiêu chí trước khi so sánh cơ cấu. Ghép đúng: Khai khoáng – Lấy khoáng sản từ tự nhiên; Chế biến chế tạo – Biến nguyên liệu thành sản phẩm mới; Giá trị gia tăng – Giá trị tạo thêm sau trừ chi phí trung gian. Tính toán: $100 - 65 = 35$, giá trị gia tăng là $35$ tỉ đồng.

Giải thích được vì sao vị trí công nghiệp là kết quả cân đối nhiều nhân tố; so sánh được vai trò của nguyên liệu, thị trường, nhân lực, công nghệ và chính sách môi trường.

Trạm học với 3 trạm, mỗi trạm đọc mục Đọc chứng cứ, vận dụng và giới hạn và trả lời Phiếu học tập số 2. Trạm 1: Nguyên liệu, năng lượng, nước, thị trường, giao thông (ngành nguyên liệu nặng; sản phẩm dễ hỏng). Trạm 2: Lao động, công nghệ, hệ sinh thái đổi mới (ngành công nghệ cao). Trạm 3: Chính sách môi trường và giới hạn kết luận (số nhà máy không phản ánh đầy đủ trình độ; không đặt cơ sở ô nhiễm nơi ít dân để coi như giải quyết môi trường). Sau khi xoay trạm, HS so sánh nhà máy sữa với cơ sở thiết kế vi mạch.

Kết quả Phiếu học tập số 2: Vị trí công nghiệp là kết quả cân đối nguyên liệu, năng lượng, nước, lao động, thị trường, giao thông, công nghệ và chính sách môi trường. Ngành nguyên liệu nặng coi trọng nguồn cung; sản phẩm dễ hỏng cần gần nguyên liệu hoặc thị trường; ngành công nghệ cao cần nhân lực và mạng đổi mới. Số nhà máy không phản ánh đầy đủ trình độ; quan trọng là giá trị gia tăng, hiệu quả tài nguyên và năng lực liên kết. Kiến thức HS rút ra: phân bố phải xét nhiều nhân tố, không giải thích bằng một yếu tố duy nhất.

Củng cố kiến thức về vai trò, đặc điểm, cơ cấu, nhân tố ảnh hưởng; sửa quan niệm sai; tính giá trị gia tăng và so sánh lựa chọn địa điểm.

HS làm bài tập cá nhân 5 phút, sau đó đổi chéo kiểm tra theo cặp. Đề gồm: (1) Chọn hai nhận định đúng: A. Công nghiệp có liên kết nhiều khâu; B. Mọi ngành đều đặt sát mỏ là tối ưu; C. Phân bố phải xét nhiều nhân tố; D. Nhiều nhà máy tự bảo đảm trình độ cao. (2) Đánh giá đúng/sai: a) Công nghiệp có liên kết nhiều khâu; b) Phân bố phải xét nhiều nhân tố; c) Mọi ngành đều đặt sát mỏ là tối ưu; d) Nhiều nhà máy tự bảo đảm trình độ cao. (3) Tính giá trị gia tăng: đầu ra 100 tỉ đồng, chi phí trung gian 65 tỉ đồng. (4) Ghép: Lấy khoáng sản từ tự nhiên: {{1}}; Biến nguyên liệu thành sản phẩm mới: {{2}}. (5) So sánh địa điểm nhà máy sữa và cơ sở thiết kế vi mạch; sửa nhận định “Mọi ngành đều đặt sát mỏ là tối ưu” và nêu một ví dụ giới hạn.

Đáp án: (1) A, C. (2) a) Đúng; b) Đúng; c) Sai; d) Sai. (3) $100 - 65 = 35$, giá trị gia tăng là $35$ tỉ đồng. (4) {{1}} = Khai khoáng; {{2}} = Chế biến chế tạo. (5) Sữa cần nguồn nguyên liệu, bảo quản, thị trường và vận chuyển nhanh; thiết kế vi mạch coi trọng lao động trình độ cao, hạ tầng số và liên kết nghiên cứu; cả hai cần điện, quản trị và chi phí phù hợp, không giải thích bằng một yếu tố duy nhất. Sửa nhận định (tham khảo): Không đúng. Tối ưu địa điểm phụ thuộc ngành và tổng chi phí, không chỉ nguyên liệu; thiết kế vi mạch không nhất thiết sát mỏ; luyện kim có thể coi trọng nguyên liệu và năng lượng hơn.

Vận dụng kiến thức về nhân tố ảnh hưởng và cơ cấu công nghiệp để phân tích một cơ sở công nghiệp thực tế; nêu được giới hạn của kết luận.

Mỗi HS chọn một cơ sở công nghiệp mà em biết ở địa phương (hoặc sản phẩm quen thuộc) và trả lời: (1) Cơ sở thuộc nhóm ngành nào (khai khoáng, chế biến chế tạo, năng lượng/nước/xử lí chất thải)? (2) Nêu 2–3 nhân tố chính quyết định vị trí và giải thích. (3) Nêu một điều kiện giới hạn của kết luận (ví dụ: thiếu số liệu về giá trị gia tăng, chưa đánh giá đầy đủ tác động môi trường). Hoàn thiện bài viết ngắn 1 trang khi về nhà.

Đoạn trình bày ngắn của HS gồm: tên cơ sở và nhóm ngành; 2–3 nhân tố chính được giải thích theo cân đối nhiều yếu tố; một điều kiện giới hạn của kết luận. Kiến thức vận dụng: vị trí công nghiệp không phụ thuộc một yếu tố duy nhất; kết luận về trình độ cần dựa trên giá trị gia tăng và hiệu quả, không dựa vào số lượng nhà máy.