Giáo án Địa lí một số ngành công nghiệp

Huy động kiến thức nền của HS về các ngành công nghiệp gắn với đời sống; xác định nhiệm vụ học tập của tiết học.

GV đưa ra ba hình ảnh: một trạm điện, một xưởng đúc thép, một dây chuyền lắp ráp điện thoại. HS trả lời câu hỏi: “Mỗi hình ảnh thuộc ngành công nghiệp nào? Sản phẩm của ngành đó phục vụ điều gì trong đời sống?”. Từ đó GV nêu câu hỏi định hướng: “Vì sao các ngành này lại được đặt ở những nơi khác nhau?”.

HS nêu được: trạm điện thuộc ngành năng lượng (cung cấp điện); xưởng đúc thép thuộc luyện kim đen (sản xuất sắt thép); dây chuyền lắp ráp điện thoại thuộc ngành điện tử (sản xuất linh kiện và thiết bị điện tử). HS xác định được nhiệm vụ: tìm hiểu đặc điểm từng ngành và các nhân tố chi phối sự phân bố của chúng.

Giải thích được vai trò của ngành năng lượng; phân biệt luyện kim đen với luyện kim màu và nêu điều kiện sản xuất của chúng.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, đọc phần Kiến thức và cơ chế địa lí trong SGK và học liệu NeoEdu, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Ngành năng lượng gồm những nội dung nào và phục vụ điều gì? (2) Luyện kim đen sản xuất gì? Luyện kim màu xử lí gì? (3) Hai ngành luyện kim cần những điều kiện nào?

Kết quả Phiếu học tập số 1 (đầy đủ nội dung như đã nêu trong phần worksheets). Kiến thức HS rút ra: Năng lượng cung cấp nhiên liệu và điện cho đời sống, sản xuất, gồm khai thác than, dầu khí và điện từ nhiều nguồn. Luyện kim đen sản xuất sắt thép; luyện kim màu xử lí các kim loại khác; cả hai đều cần nguyên liệu, năng lượng, nước và công nghệ.

Phân biệt được ngành cơ khí và ngành điện tử; giải thích được vì sao giá trị xuất khẩu không đồng nhất với giá trị tạo trong nước.

Hoạt động mảnh ghép: Vòng 1 – nhóm chuyên gia (mỗi nhóm nghiên cứu một ngành: Cơ khí; Điện tử – tin học) đọc SGK và học liệu NeoEdu, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Vòng 2 – nhóm mảnh ghép gồm HS từ hai nhóm chuyên gia, chia sẻ kết quả. Câu hỏi chung: “Vì sao nói giá trị xuất khẩu sản phẩm điện tử không đồng nhất với toàn bộ giá trị tạo trong nước?”

Kết quả Phiếu học tập số 2. Kiến thức HS rút ra: Cơ khí chế tạo máy móc và thiết bị cho sản xuất. Điện tử – tin học gồm chuỗi linh kiện, thiết kế, lắp ráp và dịch vụ. Giá trị xuất khẩu gồm cả phần linh kiện, nguyên liệu và dịch vụ nhập khẩu, nên không thể coi toàn bộ là giá trị gia tăng nội địa.

Giải thích được vì sao chế biến thực phẩm cần nguyên liệu và thị trường; nêu được vai trò của hạ tầng, kĩ năng, chính sách, toàn cầu hóa, công nghệ và yêu cầu môi trường đối với sự phân bố công nghiệp.

HS làm việc cặp đôi, đọc phần Đọc chứng cứ, vận dụng và giới hạn trong SGK. Nhiệm vụ: (1) Vì sao ngành hóa chất cần kiểm soát an toàn? (2) Vì sao ngành thực phẩm gắn với nguyên liệu, lao động, thị trường? (3) Yếu tố nào làm điểm tập trung công nghiệp thay đổi theo thời gian? (4) Mỗi ngành có dấu chân môi trường như thế nào?

Bảng tóm tắt hai cột: Nhân tố – Biểu hiện. Kiến thức HS rút ra: Hóa chất tạo vật liệu và đầu vào cho nhiều ngành nhưng cần kiểm soát an toàn. Thực phẩm, hàng tiêu dùng gắn với nguyên liệu, lao động và thị trường. Toàn cầu hóa phân tán chuỗi sản xuất; hạ tầng, kĩ năng và chính sách định hình điểm tập trung. Chuyển dịch công nghệ làm lợi thế thay đổi theo thời gian. Điện tái tạo có phát thải vận hành thấp nhưng vẫn cần đánh giá vật liệu, đất và vòng đời.

Nhận diện đúng ngành công nghiệp, ghép thuật ngữ với đặc trưng và đánh giá đúng sai các nhận định về địa lí công nghiệp.

Cá nhân làm bài tập trắc nghiệm và ghép nối, sau đó đổi chéo kiểm tra. Đề: (1) Ngành nào tạo máy móc, thiết bị cho sản xuất? A. Thương mại bán lẻ; B. Cơ khí; C. Khai thác thủy sản; D. Trồng cây công nghiệp. (2) Chọn hai nhận định đúng: A. Điện có thể sản xuất từ nhiều nguồn; B. Xuất khẩu điện tử bằng toàn bộ giá trị gia tăng nội địa; C. Chế biến thực phẩm cần nguồn nguyên liệu và thị trường; D. Năng lượng tái tạo không có tác động vòng đời. (3) Ghép: Luyện kim đen – Sản xuất sắt thép; Cơ khí – Chế tạo máy móc và thiết bị; Điện tử – Sản xuất linh kiện và thiết bị điện tử. (4) Chọn thuật ngữ điền vào: Sản xuất sắt thép: {{1}}; Chế tạo máy móc và thiết bị: {{2}}.

Đáp án: (1) B – Cơ khí chế tạo máy và thiết bị cho sản xuất; thương mại trao đổi hàng, trồng trọt và khai thác thủy sản tạo sản phẩm sinh học. (2) A và C: điện có thể sản xuất từ nhiều nguồn; chế biến thực phẩm cần nguyên liệu và thị trường. B và D sai. (3) Luyện kim đen – sản xuất sắt thép; Cơ khí – chế tạo máy móc và thiết bị; Điện tử – sản xuất linh kiện và thiết bị điện tử. (4) {{1}} = Luyện kim đen; {{2}} = Cơ khí.

Vận dụng công thức tính tốc độ tăng (%) và đánh giá đúng sai các nhận định dựa trên kiến thức đã học.

HS làm việc theo cặp, hoàn thành hai bài tập: (1) Nhà máy giả định sản xuất 120 nghìn tấn năm đầu và 150 nghìn tấn năm sau. Tốc độ tăng là bao nhiêu %? (2) Đánh giá từng nhận định: a) Điện có thể sản xuất từ nhiều nguồn; b) Chế biến thực phẩm cần nguồn nguyên liệu và thị trường; c) Xuất khẩu điện tử bằng toàn bộ giá trị gia tăng nội địa; d) Năng lượng tái tạo không có tác động vòng đời.

Đáp án: (1) Tốc độ tăng: $\dfrac{150-120}{120}\times 100 = 25\%$, tức 25%. (2) a) Đúng; b) Đúng; c) Sai; d) Sai. Giải thích: c sai vì giá trị xuất khẩu gồm cả phần nhập khẩu; d sai vì điện tái tạo vẫn cần đánh giá vật liệu, đất và vòng đời.

Vận dụng kiến thức về nguyên liệu, bảo quản và giá trị xuất khẩu để giải quyết tình huống thực tế; nêu được giới hạn của kết luận.

Nhóm 4 HS thảo luận hai tình huống: (1) Vì sao nhà máy chế biến trái cây cần liên kết vùng nguyên liệu và bảo quản? (2) Một bạn khẳng định: “Xuất khẩu điện tử bằng toàn bộ giá trị gia tăng nội địa”. Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn. Nhóm ghi kết quả vào giấy A4.

Đáp án tình huống (1): Nguyên liệu trái cây có mùa vụ, dễ hỏng nên cần lịch cung, tiêu chuẩn chất lượng và vận chuyển đúng thời gian; bảo quản giảm hao hụt và giữ chất lượng. Công suất quá lớn so với nguồn cung gây lãng phí; hợp đồng không thay thế kiểm soát chất lượng và môi trường. Đáp án tình huống (2): Nhận định không đúng. Giá trị xuất khẩu gồm cả phần nguyên liệu, linh kiện và dịch vụ nhập khẩu, không chỉ giá trị tạo trong nước. Ví dụ: thiết bị xuất 100 đơn vị, nhập 60 đơn vị đầu vào thì không thể coi cả 100 là giá trị gia tăng nội địa. Giới hạn: chỉ kết luận trên mô hình giả định, cần hạch toán đúng các khâu sản xuất.