Giáo án Tổ chức lãnh thổ công nghiệp

Huy động kiến thức nền của HS về lợi ích và hạn chế khi các cơ sở sản xuất tập trung trong không gian, từ đó xác định vấn đề cần học.

HS trả lời câu hỏi GV đưa ra: “Vì sao nhiều nhà máy lại chọn đặt gần nhau trong cùng một khu vực?” và “Việc tập trung như vậy có thể gây ra những vấn đề gì cho đời sống và môi trường?”. HS nêu ý kiến cá nhân trong 1 phút, sau đó chia sẻ nhanh với bạn bàn bên.

Danh sách ý kiến ban đầu của HS, ví dụ: lợi ích dùng chung đường giao thông, điện, nước, lao động và các dịch vụ; hạn chế là kẹt xe, ô nhiễm nước và không khí, thiếu nhà ở cho công nhân. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu các cấp độ tổ chức lãnh thổ công nghiệp và đánh giá mặt lợi, mặt hại của tập trung.

Phân biệt được điểm công nghiệp, khu công nghiệp, trung tâm công nghiệp và vùng công nghiệp theo đặc trưng về quy mô, ranh giới, hạ tầng và liên kết.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1: đọc đoạn mô tả bốn khái niệm trong SGK, tìm đặc trưng phân biệt của từng cấp độ và điền vào phiếu. Nhiệm vụ trọng tâm: Điểm công nghiệp khác khu công nghiệp ở điểm nào? Trung tâm công nghiệp khác vùng công nghiệp ở điểm nào? Vì sao các khái niệm này dùng để phân tích chứ không chỉ để đếm số nhà máy?

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành với nội dung chính xác:

• Điểm công nghiệp: một hoặc vài cơ sở tương đối đơn lẻ.
• Khu công nghiệp: có ranh giới xác định, có hạ tầng phục vụ các cơ sở công nghiệp.
• Trung tâm công nghiệp: nhiều cơ sở, ngành và dịch vụ liên kết với đô thị.
• Vùng công nghiệp: phạm vi rộng, có các quan hệ sản xuất.
  Kết luận HS rút ra: các khái niệm được dùng để phân tích cấu trúc và liên kết sản xuất trong không gian.

Giải thích được lợi ích và mặt trái của tập trung công nghiệp; giải thích được điều kiện của cộng sinh và nêu được giới hạn của nhận định “cứ gần nhau là có cộng sinh”.

Nhóm 4 (cùng nhóm ở hoạt động 2) đọc đoạn tư liệu về lợi ích, mặt trái và khu công nghiệp sinh thái trong SGK, thảo luận các câu hỏi:

• Tập trung công nghiệp mang lại những lợi ích gì? Gây ra những sức ép nào?
• Khu công nghiệp sinh thái hướng tới điều gì? Ví dụ tận dụng nhiệt hoặc phụ phẩm được hiểu thế nào?
• Vì sao không thể kết luận hai nhà máy đứng cạnh nhau là đã có cộng sinh?
  Nhóm ghi kết quả vào mục ghi nhớ của Phiếu học tập số 1 (mục 2).

Nội dung ghi nhớ của HS:

• Tập trung có thể giảm chi phí hạ tầng chung.
• Tập trung cũng gây sức ép môi trường (giao thông, nhà ở, nước, chất thải).
• Khu công nghiệp sinh thái hướng tới dùng tài nguyên hiệu quả và cộng sinh, như tận dụng nhiệt hoặc phụ phẩm có kiểm soát.
• Ở gần chỉ tạo khả năng kết nối; cộng sinh cần dòng nguyên liệu, năng lượng hoặc dịch vụ được trao đổi thực tế và kiểm soát.

Vận dụng được khái niệm và các đặc trưng đã học để chọn đáp án, đánh giá đúng, sai và ghép thuật ngữ với đặc trưng.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2, gồm các bài tập:

• Bài 2: Đặc trưng của khu công nghiệp là gì? A. Mọi đô thị đều là khu công nghiệp; B. Toàn bộ nền kinh tế quốc gia; C. Ranh giới xác định và hạ tầng phục vụ sản xuất công nghiệp; D. Bất cứ một hộ thủ công nào.
• Bài 3: Chọn hai nhận định đúng về tổ chức lãnh thổ công nghiệp: A. Tập trung có thể giảm chi phí hạ tầng chung; B. Cứ gần nhau là có cộng sinh công nghiệp; C. Tập trung cũng gây sức ép môi trường; D. Chuyển mọi chất thải cho nhau đều an toàn.
• Bài 4: Đánh giá Đ/S: a) Tập trung có thể giảm chi phí hạ tầng chung; b) Tập trung cũng gây sức ép môi trường; c) Cứ gần nhau là có cộng sinh công nghiệp; d) Chuyển mọi chất thải cho nhau đều an toàn.
• Bài 5: Ghép thuật ngữ (điểm công nghiệp, khu công nghiệp, trung tâm công nghiệp) với đặc trưng phân biệt.
• Bài 7: Khu giả định có 5 cơ sở, mỗi cơ sở dùng 20 $\mathrm{m^3}$ nước/ngày; tái sử dụng giảm 30 $\mathrm{m^3}$ tổng. Nhu cầu nước mới còn bao nhiêu $\mathrm{m^3}$/ngày?

Đáp án và lời giải:

• Bài 2: C. Khu công nghiệp có ranh giới xác định và hạ tầng phục vụ các cơ sở công nghiệp.
• Bài 3: A và C. Tập trung có thể giảm chi phí hạ tầng chung; tập trung cũng gây sức ép môi trường.
• Bài 4: a) Đ; b) Đ; c) S (không phải cứ gần nhau là có cộng sinh); d) S (không được chuyển chất thải tùy tiện).
• Bài 5: Điểm công nghiệp – một hoặc vài cơ sở tương đối đơn lẻ; Khu công nghiệp – khu có ranh giới và hạ tầng công nghiệp; Trung tâm công nghiệp – tập hợp nhiều cơ sở ngành gắn liên kết đô thị.
• Bài 7: $5 \times 20 - 30 = 70$, nhu cầu nước mới còn $70\,\mathrm{m^3}$/ngày.

Vận dụng kiến thức về cộng sinh và giới hạn kết luận để đánh giá một ý tưởng thực tế và đề xuất các điều kiện cần kiểm chứng.

Tình huống: Nhà máy A thải phụ phẩm và đề xuất cung cấp cho nhà máy B làm nguyên liệu. Nhiệm vụ cá nhân (ghi ngắn 3–4 dòng):

• Nêu những nội dung cần kiểm chứng trước khi triển khai ý tưởng.
• Sửa nhận định “Cứ gần nhau là có cộng sinh công nghiệp”, giải thích và nêu một điều kiện giới hạn.

Câu trả lời mẫu của HS:

• Cần kiểm chứng thành phần và mức nguy hại của phụ phẩm; khối lượng và tính ổn định nguồn; yêu cầu nguyên liệu của nhà máy B; chi phí vận chuyển, xử lí và điều kiện pháp lí.
• Sửa: Không đúng. Ở gần chỉ tạo khả năng kết nối; cộng sinh cần trao đổi thực tế và kiểm soát. Ví dụ, dùng nhiệt dư của A cho B chỉ có ích khi phù hợp chất lượng, thời điểm và an toàn.
  Kết luận: lợi ích chỉ có khi giảm tổng tài nguyên và rủi ro, không chỉ đổi tên chất thải thành nguyên liệu.