Giáo án Thực hành: Vẽ và nhận xét biểu đồ về sản lượng lương thực của thế giới

Huy động kinh nghiệm về biểu đồ đã học và xác định nhiệm vụ vẽ, nhận xét biểu đồ về sản lượng lương thực trong bài.

GV trình chiếu bảng số liệu mô hình (nhóm A, B, C; năm 1 và năm 2; đơn vị triệu tấn) và nêu câu hỏi: Các em cần làm gì với bảng này? Cần dùng loại biểu đồ nào để thể hiện đồng thời quy mô và cơ cấu? Vì sao phải ghi rõ đơn vị và năm trước khi tính?

HS nêu được nhiệm vụ: tính tổng và tỉ trọng từng nhóm, vẽ biểu đồ phù hợp, tính tăng tuyệt đối và tốc độ tăng, nhận xét và nêu giới hạn kết luận. HS nhắc lại được ý: cần thống nhất đơn vị trước khi tính tổng; bảng này là số liệu giả định.

Phân biệt được loại cây, sản lượng, năm, nguồn và chọn đúng dạng biểu đồ (cột, đường, cơ cấu) theo mục đích thể hiện.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phần A: đọc đoạn tóm tắt về nguồn FAOSTAT và bảng mô hình; điền bảng ba cột: “Dữ liệu cần ghi” – “Mục đích” – “Dạng biểu đồ phù hợp”, với ba mục đích: so sánh lượng giữa các nhóm, diễn biến qua nhiều năm, cơ cấu. Sau đó trả lời: Bảng mô hình có phải số liệu FAO không? Khi báo cáo thế giới cần ghi những gì?

Bảng phân loại đúng: so sánh lượng giữa nhóm và hai năm → cột ghép (ghi đơn vị triệu tấn, năm, trục gốc 0); diễn biến nhiều năm → đường; cơ cấu → tròn (sau khi tính tỉ trọng). Kết luận: bảng mô hình là dữ liệu giả định, không phải số liệu FAO; khi dùng số liệu FAOSTAT phải ghi loại cây, mục dữ liệu, năm, đơn vị và nguồn truy xuất.

Tính được tổng, tỉ trọng, góc hình tròn; vẽ được hai hình tròn có diện tích theo tổng sản lượng và biểu đồ cột ghép đủ đơn vị, chú giải.

HS làm việc nhóm 4 (hoặc cặp đôi) với Phiếu học tập số 2, phần B: (1) tính tổng năm 1 và năm 2; (2) tính tỉ trọng A, B, C và kiểm tra tổng 100%; (3) tính bán kính $R_2 = 60\sqrt{700/600} \approx 64{,}81$ nếu $R_1 = 60$; (4) tính số độ mỗi nhóm bằng tỉ trọng × $3{,}6^\circ$; (5) vẽ hai hình tròn và một cột ghép trên giấy, ghi năm, tổng, đơn vị, chú giải.

Tổng: năm 1 = 600, năm 2 = 700 triệu tấn. Tỉ trọng năm 1: A 33,33%, B 50,00%, C 16,67%; năm 2: A 35,71%, B 47,14%, C 17,14%. Góc năm 1: A khoảng $120^\circ$, B $180^\circ$, C khoảng $60^\circ$; năm 2: A khoảng $128{,}6^\circ$, B khoảng $169{,}7^\circ$, C khoảng $61{,}7^\circ$. Hai hình tròn có $R_1 = 60$ và $R_2 \approx 64{,}81$ (diện tích tỉ lệ với tổng). Cột ghép có trục tung bắt đầu từ 0, chú giải năm và đơn vị triệu tấn.

Tách được tăng tuyệt đối, tốc độ tăng và quy mô; nhận xét đúng về A và B; nêu giới hạn không suy nguyên nhân từ bảng sản lượng.

HS làm Phiếu học tập số 2, phần C: (1) tính tăng tuyệt đối của tổng, A, B, C; (2) tính tốc độ tăng của tổng, A, B, C; (3) so sánh A và B về quy mô và tốc độ; (4) viết 2–3 câu nhận xét và 1 câu nêu giới hạn kết luận.

Tăng tuyệt đối: tổng +100 triệu tấn; A +50; B +30; C +20. Tốc độ tăng: tổng khoảng 16,7%; A = 50/200 = 25%; B = 30/300 = 10%; C = 20/100 = 20%. Nhận xét: B luôn có quy mô lớn nhất (300 > 200; 330 > 250) nhưng A tăng nhanh hơn B; tỉ trọng A tăng từ 33,33% lên 35,71%, B giảm từ 50,00% xuống 47,14%. Giới hạn: dữ liệu là bảng giả định, không suy được nguyên nhân sản xuất thực từ riêng bảng này.

Củng cố phân biệt quy mô, tăng tuyệt đối, tốc độ tăng và các nhận định đúng sai về thực hành.

GV trình chiếu bài tập tương tác (có thể dùng học liệu NeoEdu): (1) Biểu đồ thích hợp so sánh ba nhóm cùng hai năm là gì? A. Bản đồ hướng gió; B. Tháp tuổi; C. Lát cắt địa hình; D. Cột ghép. (2) Chọn hai nhận định đúng: A. Cần thống nhất đơn vị trước tính tổng; B. Bảng mô hình chính là số liệu FAO; C. Tăng nhanh nhất không nhất thiết quy mô lớn nhất; D. Trục cột có thể cắt tùy ý mà không chú thích. (3) Đánh giá: a) Cần thống nhất đơn vị trước tính tổng; b) Tăng nhanh nhất không nhất thiết quy mô lớn nhất; c) Bảng mô hình chính là số liệu FAO; d) Trục cột có thể cắt tùy ý mà không chú thích. (4) Điền: Lượng sản phẩm tại một thời điểm: {{1}}; giá trị sau trừ giá trị trước: {{2}}. (5) Bảng giả định tổng từ 600 lên 700 triệu tấn, mức tăng tuyệt đối là bao nhiêu triệu tấn?

Đáp án: (1) D (cột ghép so lượng nhiều nhóm, nhiều năm; khi cần đồng thời quy mô và cơ cấu thì dùng hai hình tròn). (2) A và C. (3) a Đúng; b Đúng; c Sai; d Sai. (4) 1: Quy mô; 2: Tăng tuyệt đối. (5) 100 triệu tấn (700 − 600).

Vận dụng quy trình thực hành để xử lí một bảng số liệu thật từ FAOSTAT, chọn đúng dạng biểu đồ, nhận xét và nêu giới hạn kết luận.

GV giao nhiệm vụ: Chọn một loại lương thực (ví dụ lúa mì, gạo, ngô) và một lãnh thổ; tra cứu trên FAOSTAT sản lượng hai thời điểm cách nhau ít nhất 5 năm; ghi rõ loại cây, mục dữ liệu, năm, đơn vị và nguồn truy xuất. Thực hiện: tính tăng tuyệt đối và tốc độ tăng; chọn biểu đồ phù hợp; viết 3–4 câu nhận xét và 1 câu giới hạn kết luận. Có thể đối chiếu cách làm với bài tập tương tác trên trang bài học NeoEdu.

Sản phẩm cá nhân gồm: bảng số liệu có nguồn, đơn vị và năm; biểu đồ đúng dạng (cột, đường hoặc tròn); phép tính tăng tuyệt đối và tốc độ tăng; đoạn nhận xét không suy nguyên nhân từ riêng bảng số liệu và ghi rõ giới hạn của dữ liệu.