Giáo án Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp, một số vấn đề phát triển nông nghiệp hiện đại trên thế giới và định hướng phát triển nông nghiệp trong tương lai

HS nhận thấy sự khác biệt giữa sản xuất nhỏ lẻ và sản xuất tập trung, gắn với liên kết tiêu thụ; từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV mô tả hai tình huống: (1) Mỗi hộ trồng vài chục mét vuông rau, sản lượng ít, thời điểm thu hoạch không đồng đều, bán lẻ qua người trung gian. (2) Một vùng trồng cùng một loại cây nguyên liệu trên diện tích lớn, có lịch thời vụ và tiêu chuẩn chung, sản phẩm giao trực tiếp cho nhà máy chế biến.
Câu hỏi GV đặt ra: “Theo em, cách sản xuất nào giúp người nông dân dễ bán hàng với giá ổn định hơn? Vì sao?”
Câu hỏi thứ hai: “Để sản xuất hiệu quả trên một lãnh thổ, cần sắp xếp những yếu tố nào?”

• Câu trả lời dự kiến: cách (2) ổn định hơn vì sản lượng lớn, đồng đều, có lịch thời vụ và hợp đồng tiêu thụ; cách (1) dễ bị ép giá và phụ thuộc trung gian.
• Yếu tố cần sắp xếp: diện tích và cây trồng, lao động, vốn, thị trường, khâu sơ chế và bảo quản.
• Nhiệm vụ bài học: làm rõ tổ chức lãnh thổ nông nghiệp (trang trại, vùng chuyên canh, thể tổng hợp), các vấn đề nông nghiệp hiện đại và định hướng tương lai.

HS nêu được khái niệm trang trại, vùng chuyên canh, thể tổng hợp nông nghiệp; giải thích được vì sao không đồng nhất vùng chuyên canh với độc canh hoàn toàn hay mọi hộ có cùng quy mô.

Kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm 4–5 HS làm việc trên một tờ giấy A3 chia thành bốn ô: Trang trại; Vùng chuyên canh; Thể tổng hợp nông nghiệp; Lưu ý khi phân biệt. HS đọc mục kiến thức, thảo luận và hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) “Trang trại khác hộ sản xuất nhỏ ở điểm nào?” (2) “Vì sao vùng chuyên canh vẫn có thể có liên kết với cây khác hoặc hoạt động bổ trợ?” (3) “Thể tổng hợp nông nghiệp phối hợp những hoạt động nào?”

Sản phẩm là khăn trải bàn của nhóm với bốn ô đã điền. Nội dung đúng cần có:

• Trang trại là đơn vị sản xuất nông nghiệp hàng hóa, sản xuất để bán trên thị trường.
• Vùng chuyên canh tập trung sản phẩm chủ lực theo lợi thế lãnh thổ, có liên kết sản xuất và tiêu thụ.
• Thể tổng hợp nông nghiệp phối hợp các hoạt động bổ trợ (sản xuất, chế biến, dịch vụ) trong cùng một lãnh thổ.
• Lưu ý: không đồng nhất vùng chuyên canh với độc canh hoàn toàn, cũng không coi mọi hộ có cùng quy mô; quy mô và tỉ trọng sản phẩm phải được xét theo từng vùng.

HS nêu được các xu hướng của nông nghiệp hiện đại và giải thích được vì sao các thách thức (biến đổi khí hậu, suy thoái đất, thiếu nước, biến động giá, bất bình đẳng tiếp cận công nghệ) đặt ra yêu cầu đổi mới.

Kĩ thuật mảnh ghép: lớp chia thành 3 nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nhận một nội dung: (A) Xu hướng hiện đại: vai trò khoa học, dữ liệu, cơ giới, chuỗi giá trị và tiêu chuẩn. (B) Các thách thức. (C) Mối quan hệ giữa xu hướng và thách thức. Nhóm đọc nội dung, hoàn thành Phiếu học tập số 2, sau đó chuyển sang nhóm ghép gồm đại diện A, B, C để chia sẻ.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao biến đổi khí hậu và thiếu nước buộc nông nghiệp phải đổi mới cách sản xuất?” và “Vì sao cơ giới và công nghệ không tự động làm tăng lợi nhuận?”

Phiếu học tập số 2 đã hoàn thành, nội dung đúng:

• Xu hướng: nông nghiệp hiện đại dựa vào khoa học, dữ liệu, cơ giới hóa, chuỗi giá trị và tiêu chuẩn chất lượng.
• Thách thức: biến đổi khí hậu, suy thoái đất, thiếu nước, biến động giá, bất bình đẳng tiếp cận công nghệ.
• Giải thích: các thách thức làm tăng rủi ro sản xuất, nên cần kết hợp công nghệ với quy trình và tiêu chuẩn; công nghệ chỉ hiệu quả khi giải quyết được vấn đề cụ thể với chi phí phù hợp.
• Kết luận giới hạn: một nhân tố (ví dụ cơ giới) không phải nguyên nhân duy nhất quyết định lợi nhuận.

HS nêu được các hướng phát triển nông nghiệp tương lai và giải thích được vì sao tăng hóa chất hay robot đơn thuần chưa phải định hướng đúng; nhận biết yêu cầu của một mô hình nông nghiệp có chứng cứ.

Kĩ thuật học theo nhóm đôi: HS làm việc theo cặp đọc mục định hướng và hoàn thành Phiếu học tập số 3. Hai bạn trao đổi để trả lời câu hỏi: (1) “Tiết kiệm tài nguyên và tuần hoàn khác nhau thế nào?” (2) “Một mô hình nông nghiệp cần có những gì để kiểm tra được hiệu quả?”

Phiếu học tập số 3 đã hoàn thành, nội dung đúng:

• Hướng tương lai: tiết kiệm tài nguyên, tuần hoàn (tận dụng phụ phẩm để giảm chất thải và đầu vào), thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo đảm chất lượng.
• Không chỉ tăng hóa chất hay robot: đầu vào tăng không đảm bảo bền vững và hiệu quả.
• Mô hình cần có đầu ra cụ thể, quy trình sản xuất và chỉ tiêu kiểm tra (ví dụ lượng nước, tỉ lệ phụ phẩm được tái sử dụng).
• Công nghệ cao chỉ hiệu quả khi giải được vấn đề với chi phí phù hợp.

HS vận dụng được kiến thức về trang trại, chuyên canh, tuần hoàn và công nghệ để chọn đúng đáp án, đánh giá nhận định và tính toán tỉ lệ tiết kiệm nước.

Trò chơi “Trạm” (4 trạm, mỗi trạm 3–4 phút, nhóm 4 HS luân chuyển). Đề các trạm:
Trạm 1: Câu hỏi trắc nghiệm: “Mục tiêu cốt lõi của tổ chức lãnh thổ nông nghiệp là gì? A. Tách chế biến khỏi vùng nguyên liệu; B. Bỏ mọi liên kết thị trường; C. Phối hợp sản xuất và nguồn lực theo không gian; D. Chỉ tăng diện tích bằng mọi giá.”
Trạm 2: Chọn hai nhận định đúng: “A. Vùng chuyên canh cần liên kết thị trường; B. Chuyên canh bắt buộc không có cây nào khác; C. Công nghệ phải phù hợp chi phí và mục tiêu; D. Dùng nhiều thiết bị tự động luôn bảo đảm lợi nhuận.”
Trạm 3: Đánh giá đúng/sai: a) Vùng chuyên canh cần liên kết thị trường; b) Công nghệ phải phù hợp chi phí và mục tiêu; c) Chuyên canh bắt buộc không có cây nào khác; d) Dùng nhiều thiết bị tự động luôn bảo đảm lợi nhuận.
Trạm 4: Tính toán và ghép thuật ngữ: “Mô hình tưới giả định giảm từ 1000 xuống 750 m³/ha/vụ. Tỉ lệ tiết kiệm nước là bao nhiêu %?” và ghép: Trang trại; Chuyên canh; Tuần hoàn với đặc trưng tương ứng.

Đáp án (đối chiếu sau khi các trạm hoàn thành):

• Trạm 1: Đáp án C. Tổ chức lãnh thổ phối hợp sản xuất, nguồn lực và các khâu hỗ trợ trong không gian để tăng hiệu quả; các phương án A, B, D đi ngược mục tiêu liên kết.
• Trạm 2: Đáp án A và C. Vùng chuyên canh cần liên kết thị trường; công nghệ phải phù hợp chi phí và mục tiêu. B và D không đúng.
• Trạm 3: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai (chuyên canh không bắt buộc loại bỏ mọi cây khác); d) Sai (thiết bị tự động không luôn bảo đảm lợi nhuận).
• Trạm 4: $\dfrac{1000-750}{1000}\times 100 = 25\%$, tức tỉ lệ tiết kiệm nước là 25%. Ghép: Trang trại là đơn vị sản xuất nông nghiệp hàng hóa; Chuyên canh là tập trung sản phẩm theo lợi thế lãnh thổ; Tuần hoàn là tận dụng phụ phẩm để giảm chất thải và đầu vào.

HS vận dụng kiến thức về liên kết chuỗi, tiêu chuẩn và rủi ro để thiết kế sơ bộ một mô hình liên kết sản xuất – tiêu thụ nông sản ở địa phương, nêu giới hạn kết luận.

Nhiệm vụ nhóm: Thiết kế mô hình liên kết vùng rau (hoặc một loại nông sản địa phương) với đô thị. Nhóm nêu ba khâu và một rủi ro, kèm phương án dự phòng; nêu một chỉ tiêu kiểm tra (ví dụ lượng nước dùng, tỉ lệ hao hụt sau thu hoạch). GV yêu cầu HS nêu rõ mô hình chưa thể khẳng định lợi nhuận cho mọi hộ.
Câu hỏi GV đặt ra: “Ba khâu của mô hình là gì? Rủi ro lớn nhất là gì và cần dự phòng ra sao?”

Sơ đồ ngắn của nhóm gồm ba khâu và một rủi ro, ví dụ:

• Khâu sản xuất theo lịch thời vụ và tiêu chuẩn chung.
• Khâu sơ chế, bảo quản lạnh.
• Khâu hợp đồng giao cho cửa hàng đô thị có truy xuất nguồn gốc.
• Rủi ro: thị trường biến động hoặc đứt chuỗi lạnh; phương án dự phòng là hợp đồng dự phòng và theo dõi hao hụt, chi phí.
• Giới hạn kết luận: mô hình cần kiểm chứng, không hứa mọi hộ có lợi nhuận.