Giáo án Quy mô dân số, gia tăng dân số và cơ cấu dân số thế giới

HS bộc lộ hiểu biết ban đầu về quy mô dân số và gia tăng dân số, từ đó xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học.

GV đặt câu hỏi: “Quốc gia có số dân rất lớn thì dân số có nhất thiết tăng nhanh hơn quốc gia có số dân nhỏ không?” và “Dân số của một nước có thể thay đổi do những yếu tố nào?”. HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó cặp đôi trao đổi 1 phút rồi ghi lại dự đoán vào vở.

Dự đoán ban đầu của HS: quy mô lớn không đồng nghĩa với tốc độ tăng cao vì tốc độ phụ thuộc vào chênh lệch sinh và tử (và nhập cư, xuất cư) chứ không phụ thuộc số người. Dân số thay đổi do sinh, tử, nhập cư và xuất cư. GV ghi lên bảng vấn đề của bài: quy mô, gia tăng và cơ cấu dân số thế giới.

HS nêu được khái niệm quy mô dân số, gia tăng tự nhiên, gia tăng cơ học; tính được gia tăng tự nhiên với đơn vị đúng; giải thích vì sao phải đổi về cùng đơn vị trước khi cộng.

HS làm việc nhóm 4 theo Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Đọc mục khái niệm, định nghĩa quy mô dân số, gia tăng tự nhiên, gia tăng cơ học. (2) Tính gia tăng tự nhiên của địa bàn giả định có tỉ suất sinh 18‰ và tỉ suất tử 7‰, đưa về phần trăm. (3) Giải thích vì sao 12‰ không bằng 12%. (4) Nêu vì sao di cư giữa các nước không làm đổi tổng dân số thế giới. GV dùng trang bài giảng NeoEdu để HS đối chiếu nội dung.

Kết quả HS cần đạt trên Phiếu số 1:

• Quy mô dân số: số người trong lãnh thổ tại một thời điểm.
• Gia tăng tự nhiên = sinh trừ tử: $18 - 7 = 11$‰, tương đương 1,1%.
• Gia tăng cơ học = nhập cư trừ xuất cư.
• 12‰ = 12/1000 = 0,012 = 1,2%, không bằng 12%; phải đổi về cùng đơn vị trước khi cộng hoặc so sánh.
• Trên quy mô toàn thế giới, sinh và tử làm đổi tổng số người; di cư giữa các nước chỉ chuyển người từ nước này sang nước khác nên làm đổi quy mô từng nước nhưng không làm đổi tổng dân số thế giới.
• Kết luận: quy mô lớn không suy ra gia tăng nhanh.

HS phân biệt được cơ cấu sinh học, cơ cấu xã hội và cơ cấu tuổi; đọc được tương quan nhóm tuổi trên tháp tuổi; nêu được tác động của già hóa và dân số trẻ đến nhu cầu xã hội.

Kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm 4 HS thực hiện Phiếu học tập số 2 trên khăn trải bàn A3 chia 4 ô: ô 1 cơ cấu sinh học, ô 2 cơ cấu xã hội, ô 3 đọc tháp tuổi, ô 4 tác động của già hóa và dân số trẻ. Mỗi HS viết ý kiến cá nhân vào ô của mình trước, sau đó nhóm thống nhất ý chung vào giữa khăn trải bàn.

Nội dung hoàn chỉnh trên khăn trải bàn:

• Cơ cấu sinh học: gồm cơ cấu giới tính và cơ cấu tuổi.
• Cơ cấu xã hội: gồm cơ cấu lao động và cơ cấu trình độ văn hóa theo chỉ tiêu.
• Cơ cấu tuổi: tỉ trọng các nhóm tuổi trong dân số; tháp tuổi giúp đọc tương quan giữa các nhóm tuổi, không tự cho biết toàn bộ nguyên nhân thay đổi.
• Già hóa làm tăng nhu cầu y tế, chăm sóc; dân số trẻ cần giáo dục và việc làm.
• Cơ hội dân số chỉ thành lợi ích khi có sức khỏe, đào tạo và việc làm hiệu quả.

HS củng cố khái niệm, phép tính gia tăng tự nhiên và cách nhận diện quan niệm sai; hình thành thói quen kiểm tra đơn vị và lập luận khi đánh giá nhận định.

Cặp đôi làm bài tập trên học liệu NeoEdu và phiếu nhanh. Các câu hỏi:
(1) Ở quy mô toàn thế giới, thành phần nào trực tiếp làm thay đổi tổng dân số? A. Di cư giữa hai nước; B. Chuyển quận cư trú; C. Thay đổi tên thành phố; D. Sinh và tử.
(2) Chọn hai nhận định đúng: A. Gia tăng tự nhiên là sinh trừ tử; B. 12‰ bằng 12%; C. Già hóa làm đổi nhu cầu dịch vụ; D. Quy mô lớn luôn có tốc độ tăng cao.
(3) Đánh giá đúng/sai: a) Gia tăng tự nhiên là sinh trừ tử; b) Già hóa làm đổi nhu cầu dịch vụ; c) 12‰ bằng 12%; d) Quy mô lớn luôn có tốc độ tăng cao.
(4) Ghép thuật ngữ: Gia tăng tự nhiên, Gia tăng cơ học, Cơ cấu tuổi với đặc trưng phân biệt tương ứng.
(5) Địa bàn giả định có tỉ suất sinh 18‰ và tử 7‰. Gia tăng tự nhiên bằng bao nhiêu phần nghìn?

Đáp án:
(1) D. Sinh và tử làm đổi tổng số người ở quy mô thế giới; di cư giữa các nước chỉ chuyển người trong cùng tổng thể.
(2) A và C đúng. B sai vì 12‰ = 1,2%; D sai vì quy mô lớn không đồng nghĩa tốc độ tăng cao.
(3) a) Đúng; b) Đúng; c) Sai, 12‰ = 1,2%; d) Sai, quy mô lớn không suy ra tốc độ tăng cao.
(4) Gia tăng tự nhiên: chênh lệch sinh và tử; Gia tăng cơ học: chênh lệch nhập cư và xuất cư; Cơ cấu tuổi: tỉ trọng các nhóm tuổi trong dân số.
(5) $18 - 7 = 11$‰, tương đương 1,1%.

HS đọc số liệu ước tính và dự báo dân số thế giới năm 2024, nêu đúng nhãn năm, bản phát hành và giới hạn kết luận; vận dụng kiến thức cơ cấu tuổi để đề xuất ưu tiên cho địa bàn già hóa.

Nhóm 4 thực hiện hai nhiệm vụ.
Nhiệm vụ 1: Đọc thông điệp chính trang VII của World Population Prospects 2024 (UN DESA): dân số thế giới năm 2024 khoảng 8,2 tỉ người; dự báo đạt đỉnh khoảng 10,3 tỉ vào giữa thập niên 2080. Trả lời: số nào là ước tính, số nào là dự báo? Chênh lệch khoảng bao nhiêu? Có nên chia chênh lệch cho số năm để kết luận mỗi năm tăng đều không? Khi báo cáo phải ghi những nhãn nào?
Nhiệm vụ 2: Đề xuất hai ưu tiên cho địa bàn già hóa và giải thích vì sao không thể chỉ dựa vào số người cao tuổi tuyệt đối. Nhóm viết đoạn văn 5 đến 7 câu.

Nhiệm vụ 1: 8,2 tỉ (năm 2024) là ước tính của bản phát hành 2024; 10,3 tỉ (giữa thập niên 2080) là kết quả dự báo, không phải quan trắc. Chênh lệch khoảng 2,1 tỉ người. Không chia chênh lệch cho số năm để khẳng định mỗi năm tăng đều, vì đây là ước tính và dự báo theo kịch bản. Khi báo cáo cần ghi năm, bản phát hành (WPP 2024, UN DESA), tính xấp xỉ và mức bất định.
Nhiệm vụ 2 (gợi ý đáp án): Hai ưu tiên: chăm sóc y tế và chăm sóc dài hạn phù hợp; thiết kế giao thông, nhà ở tiếp cận cho người cao tuổi. Không chỉ dựa vào số tuyệt đối vì cùng số người cao tuổi nhưng tổng dân số khác nhau thì tỉ trọng và mức nhu cầu tương đối khác nhau; cần xét thêm sức khỏe, thu nhập và phân bố nơi ở; không mặc định mọi người cao tuổi đều phụ thuộc.