Giáo án Quy luật địa đới và quy luật phi địa đới

Huy động kiến thức nền về bức xạ mặt trời và sự thay đổi thiên nhiên; tạo tình huống có vấn đề dẫn vào hai quy luật của vỏ địa lí.

GV trình chiếu hai ảnh (hoặc bản đồ) về thảm thực vật ở vùng xích đạo và vùng gần cực; sau đó trình chiếu ảnh chụp một sườn núi từ chân lên đỉnh.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Tại sao thảm thực vật ở xích đạo và gần cực khác nhau?
• Vì sao khi leo núi, cảnh quan thay đổi dần từ chân lên đỉnh?
• Theo em, sự thay đổi đó do nhân tố nào chi phối chủ yếu?

HS nêu được: sự khác nhau về thảm thực vật là do nhiệt, ẩm thay đổi; nhiệt do năng lượng bức xạ mặt trời thay đổi theo vĩ độ. Khi lên cao, nhiệt độ giảm theo độ cao nên cảnh quan thay đổi theo tầng. GV ghi lên bảng hai câu hỏi định hướng: “Thay đổi theo vĩ độ là quy luật nào?” và “Thay đổi theo độ cao là quy luật nào?”, dẫn vào bài học.

Giải thích được nội dung cốt lõi của quy luật địa đới và cơ chế do bức xạ theo vĩ độ; nhận biết được ranh giới các đới có thể lệch hoặc đứt đoạn.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1 (phần A), sử dụng bản đồ các đới khí hậu và bản đồ đất, thảm thực vật thế giới.
Nhiệm vụ:

• Đọc nội dung về quy luật địa đới trong SGK; khái niệm: địa đới là sự thay đổi chủ yếu theo vĩ độ.
• Quan sát bản đồ, xác định các đới nhiệt, đới áp, đới gió, nhóm đất và thảm thực vật thay đổi từ xích đạo về cực.
• Trả lời: Nguyên nhân chủ yếu tạo nên địa đới là gì? Vì sao ranh giới các đới trên bản đồ không phải là đường vĩ tuyến thẳng?

Kiến thức HS rút ra:

• Địa đới là sự thay đổi có quy luật của thành phần và cảnh quan theo vĩ độ.
• Nguyên nhân chủ yếu: năng lượng bức xạ mặt trời thay đổi từ xích đạo đến cực.
• Các đai nhiệt, áp, gió, khí hậu, nhóm đất, thảm thực vật đều thể hiện dấu ấn này.
• Ranh giới các đới không thẳng tuyệt đối vì lục địa – đại dương, dòng biển và địa hình làm ranh giới lệch hoặc đứt đoạn.
  HS hoàn thành phần A của phiếu bằng 4 ý trên.

Giải thích được đai cao là sự thay đổi nhiệt, ẩm theo độ cao; nêu được độ cao bắt đầu và kết thúc đai phụ thuộc vĩ độ, hướng sườn và khu vực.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1 (phần B) và lát cắt địa hình giả định từ chân lên đỉnh núi.
Nhiệm vụ:

• Đọc nội dung về đai cao trong SGK; khái niệm: đai cao là thay đổi theo độ cao địa hình.
• Trên lát cắt, xác định các đai từ chân lên đỉnh và nhận xét sự thay đổi nhiệt, ẩm.
• Trả lời: Vì sao độ cao bắt đầu và kết thúc từng đai không giống nhau ở các núi khác nhau?

Kiến thức HS rút ra:

• Đai cao là thay đổi thiên nhiên theo độ cao địa hình, thể hiện rõ ở thảm thực vật từ chân lên đỉnh.
• Nguyên nhân: nhiệt, ẩm thay đổi khi độ cao tăng.
• Độ cao ranh giới từng đai phụ thuộc vĩ độ, hướng sườn và khu vực, nên không có một con số chung cho mọi núi.
  HS hoàn thành phần B của phiếu: các đai được xác định đúng từ chân lên đỉnh và nêu được 1 ý về nhiệt, ẩm.

Giải thích được địa ô là sự thay đổi theo kinh độ do tương phản biển – lục địa và hoàn lưu; biết chọn lát cắt phù hợp để tìm dấu ấn địa ô hoặc đai cao; nêu được nguyên tắc các quy luật tác động đồng thời.

HS làm việc nhóm 4 người, hoàn thành phần C của Phiếu học tập số 1: bảng so sánh ba quy luật theo ba tiêu chí (nhân tố chi phối, hướng thay đổi, nơi nhận biết trên lát cắt).
Nhiệm vụ:

• Đọc nội dung về địa ô trong SGK; khái niệm: địa ô là thay đổi do biển – lục địa theo kinh độ.
• Hoàn thành bảng so sánh ba quy luật.
• Trả lời: Một lát cắt từ bờ biển vào nội địa nên tìm dấu ấn của quy luật nào? Một lát cắt từ chân lên đỉnh núi nên tìm dấu ấn của quy luật nào?

Kiến thức HS rút ra:

• Địa đới: thay đổi chủ yếu theo vĩ độ; nhân tố: bức xạ; nhận biết trên bản đồ các đới theo vĩ độ.
• Đai cao: thay đổi theo độ cao địa hình; nhân tố: nhiệt, ẩm theo độ cao; nhận biết trên lát cắt từ chân lên đỉnh.
• Địa ô: thay đổi theo kinh độ; nhân tố: tương phản biển – lục địa và hoàn lưu; nhận biết trên lát cắt từ bờ biển vào nội địa.
• Các quy luật tác động đồng thời, khi giải thích phải nêu nhân tố nổi bật, không loại trừ nhau.
  Đáp án phần C: bảng điền đầy đủ 3 hàng, 3 cột theo nội dung trên.

Củng cố nhận biết đai cao, địa đới, địa ô; phân biệt đúng – sai các nhận định về quy luật và nhận diện quan niệm sai.

HS làm bài luyện tập 2–6 theo Phiếu học tập số 2 (làm việc cá nhân 4 phút, sau đó đối chiếu theo cặp).
Bài 2: Sự thay đổi thảm thực vật từ chân lên đỉnh núi thể hiện nổi bật quy luật nào? A. Chỉ theo múi giờ; B. Chỉ thay đổi hành chính; C. Đai cao; D. Chỉ địa đới.
Bài 3: Chọn hai nhận định đúng về quy luật địa đới và phi địa đới. A. Bức xạ theo vĩ độ góp phần tạo địa đới; B. Các đới luôn là dải thẳng tuyệt đối; C. Hướng sườn ảnh hưởng đai cao; D. Mọi núi có cùng độ cao ranh giới đai.
Bài 4: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Bức xạ theo vĩ độ góp phần tạo địa đới; b) Hướng sườn ảnh hưởng đai cao; c) Các đới luôn là dải thẳng tuyệt đối; d) Mọi núi có cùng độ cao ranh giới đai.
Bài 5: Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Địa đới, Đai cao, Địa ô với các đặc trưng đã cho.
Bài 6: Điền thuật ngữ: Thay đổi chủ yếu theo vĩ độ: {{1}}; Thay đổi theo độ cao địa hình: {{2}}.

Đáp án:

• Bài 2: C (Đai cao, thảm thực vật thay đổi theo độ cao khi nhiệt, ẩm thay đổi).
• Bài 3: A và C (bức xạ theo vĩ độ tạo địa đới; hướng sườn ảnh hưởng đai cao). Không chọn B và D vì các đới không thẳng tuyệt đối và độ cao ranh giới đai không giống nhau cho mọi núi.
• Bài 4: a) Đ; b) Đ; c) S; d) S.
• Bài 5: Địa đới – thay đổi chủ yếu theo vĩ độ; Đai cao – thay đổi theo độ cao địa hình; Địa ô – thay đổi do biển – lục địa theo kinh độ.
• Bài 6: {{1}} là Địa đới; {{2}} là Đai cao.
  HS tự chấm và sửa lỗi sai bằng bút màu.

Vận dụng công thức giảm nhiệt theo độ cao trong mô hình giả định; giải thích được sự khác biệt cùng vĩ độ; sửa được nhận định sai và nêu giới hạn của kết luận.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 2 (phần tính toán và giải thích).
Bài 7: Mô hình giả định nhiệt giảm 0,6°C mỗi 100 m. Chân núi 26°C, cao hơn 1000 m sẽ thấp hơn bao nhiêu °C? Nhiệt độ đỉnh là bao nhiêu?
Bài 8: Giải thích vì sao cùng vĩ độ, bờ đông và bờ tây một lục địa có thể khác khí hậu và thực vật.
Bài 9: Một bạn khẳng định: “Các đới luôn là dải thẳng tuyệt đối”. Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

Đáp án:

• Bài 7: $1000 : 100 \times 0{,}6 = 6$; thấp hơn 6°C. Nhiệt độ đỉnh giả định là $26 - 6 = 20$°C. GV nhấn mạnh đây là suất giảm giả định, không áp dụng cho mọi nơi mọi lúc.
• Bài 8 (gợi ý chấm tối đa 1 điểm): cùng vĩ độ chưa quyết định toàn bộ khí hậu (0,25đ); nêu hai cơ chế phù hợp như dòng biển, hướng gió, khoảng cách biển, địa hình chắn gió (0,5đ); liên hệ nhiệt, ẩm với thực vật (0,25đ). Chấp nhận cách diễn đạt khác đúng bản chất.
• Bài 9 (gợi ý chấm 1 điểm): nhận định sai ở chỗ “dải thẳng tuyệt đối” (0,25đ); sửa thành: bức xạ theo vĩ độ tạo nền địa đới nhưng biển – lục địa, dòng biển, địa hình làm ranh giới lệch, đứt đoạn (0,5đ); ví dụ: cùng vĩ độ, bờ chịu dòng biển lạnh khô hơn bờ đón gió ẩm; không vẽ mọi ranh giới thành đường vĩ tuyến (0,25đ).

Vận dụng được quy luật địa ô và đai cao để nhận biết dấu ấn trên lát cắt; sử dụng chứng cứ để đưa ra kết luận và nêu giới hạn; có thể thực hiện ở nhà.

Nhiệm vụ nhóm (trên lớp) với lát cắt địa hình giả định do GV cung cấp (từ bờ biển vào nội địa, có dãy núi cao):

• Đoạn 1: Từ bờ biển vào nội địa, dấu ấn nào của quy luật địa ô thể hiện rõ nhất? Dựa vào đâu?
• Đoạn 2: Từ chân lên đỉnh núi, dấu ấn nào của đai cao thể hiện? Ghi rõ thứ tự các đai.
• Nêu giới hạn: Kết luận của em áp dụng được cho mọi dãy núi không? Cần thêm chứng cứ nào (bản đồ gió, dòng biển, độ cao, hướng sườn)?
  Về nhà: chọn một lát cắt địa hình trong atlas hoặc SGK, viết 5–7 dòng nhận xét theo cấu trúc: quy luật nổi bật – chứng cứ – giới hạn.

Sản phẩm nhóm: một bảng ghi kết luận gồm 3 mục (quy luật nổi bật, chứng cứ đọc từ lát cắt, giới hạn kết luận).
Kết luận mẫu: từ bờ biển vào nội địa, nhiệt, ẩm và cảnh quan thay đổi theo kinh độ nên có dấu ấn địa ô; từ chân lên đỉnh, nhiệt giảm nên thảm thực vật thay đổi theo đai cao. Giới hạn: không suy diễn cho mọi dãy núi vì độ cao ranh giới đai và ranh giới địa ô còn phụ thuộc vĩ độ, hướng gió, dòng biển và khu vực.
Sản phẩm về nhà: đoạn nhận xét 5–7 dòng có đủ ba thành phần.