Giáo án Vỏ địa lí, quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của vỏ địa lí

Huy động kinh nghiệm sống của HS và xác định vấn đề: một thay đổi ở một thành phần tự nhiên có thể kéo theo thay đổi ở nơi khác như thế nào.

GV nêu tình huống: rừng đầu nguồn bị phá, mùa mưa nước đục, bùn cát đổ xuống hồ thủy điện ở hạ lưu. Câu hỏi: (1) Theo em, rừng ở thượng nguồn có liên quan gì đến lòng hồ ở hạ lưu? (2) Có phải cứ rừng bị phá là hồ cạn ngay trong năm đó không? Vì sao?

Dự kiến HS nêu được: rừng liên hệ với nước mưa, đất và bùn cát; nước và bùn cát chảy xuống làm hồ bị bồi lắng. Về câu hỏi 2: không phải ngay lập tức và không giống nhau ở mọi hồ, vì phụ thuộc mưa, độ dốc, loại đất. GV ghi tên bài lên bảng: Vỏ địa lí, quy luật thống nhất và hoàn chỉnh.

Giải thích được khái niệm vỏ địa lí và cơ chế trao đổi vật chất, năng lượng làm cho các thành phần tác động lẫn nhau.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Đọc khái niệm vỏ địa lí trong sách và kể tên năm thành phần tham gia. (2) Điền bảng: Trao đổi vật chất – thành phần nào chuyển gì? Trao đổi năng lượng – thành phần nào tham gia qua bức xạ, nhiệt nào? (3) Trả lời: thay đổi một thành phần có kéo theo thay đổi các thành phần khác không? Lấy một ví dụ từ rừng và nước.

Kết quả bảng dự kiến: Trao đổi vật chất: nước và bùn cát chuyển giữa khí quyển, thạch quyển, thủy quyển, thổ nhưỡng và sinh quyển (nước mưa rơi xuống đất, bùn cát theo dòng chảy vào hồ). Trao đổi năng lượng: bức xạ và nhiệt tham gia quá trình, chi phối bốc hơi, mưa và sinh trưởng của sinh vật. Kết luận HS rút ra: vỏ địa lí là một thể thống nhất; thay đổi một thành phần kéo theo thay đổi các thành phần khác qua trao đổi vật chất, năng lượng.

Nêu được giới hạn của quy luật: chuỗi tác động, điều kiện xảy ra và sự cần thiết của đánh giá tổng hợp trước khi can thiệp tự nhiên.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: đọc đoạn ví dụ về phá rừng đầu nguồn trong bài và trả lời: (1) Chuỗi tác động cụ thể là gì? (2) Hậu quả phụ thuộc vào những điều kiện nào? (3) Khi can thiệp tự nhiên cần đánh giá theo những hướng nào? (4) Vì sao một tương quan giữa hai bản đồ chỉ gợi giả thuyết?

Dự kiến kết quả: (1) Chuỗi: giảm che phủ → tăng dòng chảy mặt và xói mòn → đưa bùn cát xuống hồ → bồi lắng, ảnh hưởng dung tích và chất lượng nước. (2) Điều kiện: mưa, độ dốc, đất và biện pháp công trình. (3) Đánh giá liên ngành, theo lưu vực và theo thời gian, xét cả lợi ích trước mắt lẫn chi phí chuyển sang nơi khác. (4) Vì cần chứng cứ cơ chế và chuỗi thời gian để tránh kết luận nhân quả từ một yếu tố. Kết luận nhóm ghi trên giấy A3, gồm hai quan niệm sai cần tránh: mọi tác động tức thời và giống nhau; đánh giá hồ không cần xét sinh vật.

Củng cố khái niệm, phân biệt nhận định đúng sai và vận dụng tính toán đơn giản trong mô hình giả định.

Trò chơi “Đúng hay sai” với thẻ, kết hợp bài tương tác trên trang NeoEdu nếu có thời gian. GV đọc lần lượt các câu hỏi sau:

• Câu 1: Chọn hai nhận định đúng về vỏ địa lí: A. Các thành phần tự nhiên tương tác; B. Mọi tác động xảy ra tức thời và giống nhau; C. Tác động có thể truyền xuống hạ lưu; D. Đánh giá hồ không cần xét sinh vật.
• Câu 2: Cách tiếp cận đúng khi xây hồ là: A. Bỏ qua hạ lưu; B. Đánh giá đồng thời nước, phù sa, sinh cảnh và đời sống; C. Chỉ tính công suất; D. Chỉ xét mực nước một ngày.
• Câu 3: Ghép: Trao đổi vật chất – ?; Trao đổi năng lượng – ?; Đánh giá tổng hợp – ? (Nước và bùn cát chuyển giữa thành phần; Bức xạ và nhiệt tham gia quá trình; Xem nhiều quan hệ trước can thiệp).
• Câu 4: Mô hình giả định hồ có dung tích 100 triệu m³, bồi lắng làm mất 4 triệu m³. Dung tích còn bao nhiêu triệu m³?
  HS giơ thẻ Đúng/Sai hoặc chọn đáp án bằng thẻ A, B, C, D.

Đáp án: Câu 1: A và C đúng; B và D sai (B: tác động không tức thời và giống nhau; D: đánh giá hồ cần xét sinh vật). Câu 2: B đúng, vì hồ tác động liên thông đến nước, phù sa, sinh cảnh và cộng đồng cả thượng và hạ lưu. Câu 3: Trao đổi vật chất – nước và bùn cát chuyển giữa thành phần; Trao đổi năng lượng – bức xạ và nhiệt tham gia quá trình; Đánh giá tổng hợp – xem nhiều quan hệ trước can thiệp. Câu 4: $100 - 4 = 96$, dung tích còn 96 triệu m³; đây chỉ là mô hình giả định, không phải dự báo cho hồ cụ thể.

Vận dụng được chuỗi mắt xích từ mất rừng đến ảnh hưởng hồ và sửa nhận định sai, đồng thời nêu được dữ liệu cần kiểm tra trước khi kết luận.

HS làm cá nhân hoặc cặp đôi với Phiếu học tập số 2: (1) Lập chuỗi ba mắt xích từ mất rừng đến ảnh hưởng hồ. (2) Nêu một dữ liệu cần kiểm tra để tránh kết luận nhân quả từ một yếu tố. (3) Sửa nhận định: “Mọi tác động xảy ra tức thời và giống nhau”; giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

Chuỗi dự kiến: Mất rừng → tăng dòng chảy mặt và xói mòn trong điều kiện mưa mạnh → tăng bùn cát vào hồ → giảm dung tích hữu ích. Dữ liệu cần kiểm tra: chuỗi bùn cát trước và sau thay đổi rừng, kèm lượng mưa và cách vận hành hồ. Sửa nhận định: Không đúng; các liên hệ có độ trễ và cường độ khác nhau theo mưa, độ dốc, đất và cách can thiệp. Ví dụ mất rừng có thể làm tăng xói mòn trong mùa mưa, còn bồi lắng hồ tích luỹ qua nhiều năm.