Giáo án Thực hành: Tìm hiểu sự phân bố đất và sinh vật trên Trái Đất

Huy động kiến thức đã học về khí hậu, đất và thực vật; xác định nhiệm vụ đối chiếu bản đồ của tiết thực hành.

GV chiếu bản đồ thảm thực vật thế giới không ghi tên, yêu cầu HS quan sát màu rừng nhiệt đới, thảo nguyên và hoang mạc, sau đó trả lời ba câu hỏi: (1) Vùng màu xanh đậm thường nằm ở vĩ độ nào? (2) Vì sao vùng hoang mạc có thảm thực vật rất thưa? (3) Theo em, đất ở vùng rừng nhiệt đới có đặc điểm gì khác đất ở vùng khô?

HS nêu được: (1) Vùng rừng nhiệt đới nằm quanh Xích đạo, thuộc vùng nóng ẩm; (2) Hoang mạc thiếu nước nên thực vật thưa, cây chịu hạn; (3) Đất vùng nóng ẩm chịu phong hóa và rửa trôi mạnh, khác đất vùng khô. GV ghi nhận các ý và nêu mục tiêu tiết học: đối chiếu khí hậu, đất và thực vật bằng bản đồ.

Nêu được nhóm đất và thảm thực vật tiêu biểu của từng kiểu khí hậu; lập được bảng ba cột kiểu khí hậu – đất điển hình – thảm thực vật tiêu biểu.

HS chia nhóm 4 người, mỗi nhóm đọc riêng bản đồ khí hậu, bản đồ đất và bản đồ thảm thực vật, sau đó đối chiếu theo vĩ độ, vị trí trong lục địa và độ cao. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1. Trước khi chồng thông tin, nhóm phải kiểm tra chú giải của từng bản đồ vì hệ thống phân loại đất có thể khác nhau. Mỗi mảng màu chỉ thể hiện loại chiếm ưu thế.

Bảng ba cột hoàn chỉnh, ví dụ: Đất đài nguyên – rêu, địa y, cây bụi thấp (rìa bắc Âu–Á và Bắc Mỹ); Đất pốt dôn – rừng lá kim (vùng lạnh ẩm phía nam đài nguyên); Đất đen thảo nguyên ôn đới – thảo nguyên (nội địa ôn đới); Đất đỏ vàng nhiệt đới – rừng nhiệt đới (Nam Mỹ, châu Phi, Đông Nam Á); Đất xám hoang mạc/bán hoang mạc – thảm rất thưa, cây chịu hạn (Bắc Phi, Tây Á, nội địa Australia). Kết luận HS rút ra: rừng lá kim tập trung ở vĩ độ cao Bắc bán cầu, thảo nguyên ôn đới ở nội địa ôn đới, rừng nhiệt đới ở Amazon, Trung Phi và Đông Nam Á.

Giải thích được mối liên hệ giữa khí hậu nóng ẩm, khô với đất và thực vật; nêu được các khái niệm vùng nóng ẩm, vùng khô, đai cao.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm: (1) Nêu hai mối liên hệ giữa vùng nóng ẩm với rừng và quá trình phong hóa, rửa trôi. (2) Nêu hai mối liên hệ giữa vùng khô với thảm thực vật và đất. (3) Nêu một giới hạn của mối quan hệ khái quát này. (4) Ghép thuật ngữ với đặc trưng: vùng nóng ẩm, vùng khô, đai cao.

Kiến thức HS rút ra: Vùng nóng ẩm cung cấp nhiệt và nước cho rừng phát triển, đồng thời làm phong hóa và rửa trôi mạnh. Vùng khô thiếu nước nên thực vật thưa, tích lũy hữu cơ thường hạn chế. Giới hạn: đá mẹ, địa hình, lịch sử và con người có thể làm khác tại từng điểm. Khái niệm: Vùng nóng ẩm – phong hóa và rửa trôi thường mạnh; Vùng khô – thảm thực vật thưa do thiếu ẩm; Đai cao – thay đổi đất và sinh vật theo độ cao.

Đánh giá được các nhận định về thực hành; ghép đúng thuật ngữ với đặc trưng phân biệt.

HS làm bài tập 2, 3, 4, 5, 6 trong phần bài tập của bài học (có thể chiếu trên trang NeoEdu để làm nhanh). Bài 2: Bước hợp lí trước khi chồng thông tin hai bản đồ là gì? A. Kiểm tra chú giải và hệ phân loại; B. Cho rằng cùng màu luôn cùng đối tượng; C. Bỏ qua tỉ lệ; D. Đồng nhất rừng tiềm năng với rừng hiện còn. Bài 3: Chọn hai nhận định đúng về thực hành. A. Cần đối chiếu khí hậu với đất và thực vật; B. Mỗi mảng màu có mọi điểm đồng nhất; C. Con người làm đổi thảm phủ hiện tại; D. Đất hoàn toàn không liên quan sinh vật. Bài 4: Đánh giá đúng/sai từng nhận định a), b), c), d) như bài 3. Bài 5: Ghép thuật ngữ với đặc trưng. Bài 6: Điền thuật ngữ vào chỗ trống.

Bài 2: A. Bài 3: A và C. Bài 4: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai; d) Sai. Bài 5: Vùng nóng ẩm – phong hóa và rửa trôi thường mạnh; Vùng khô – thảm thực vật thưa do thiếu ẩm; Đai cao – thay đổi đất và sinh vật theo độ cao. Bài 6: {{1}} = Vùng nóng ẩm; {{2}} = Vùng khô. Lưu ý: 'Cùng màu trên hai bản đồ có thể mang nghĩa khác' nên phải kiểm tra chú giải.

Vận dụng được cách tính tỉ lệ phần trăm trên bản đồ giả định; viết được đoạn so sánh hai vùng kèm giới hạn; sửa được nhận định đơn giản hóa về bản đồ.

HS làm bài tập 7, 8, 9: (7) Trên bản đồ giả định, vùng nghiên cứu có 80 ô, 28 ô là rừng. Tỉ lệ ô rừng bằng bao nhiêu phần trăm? (8) Viết so sánh vùng nóng ẩm và vùng khô bằng hai mối liên hệ, kèm giới hạn. (9) Sửa nhận định 'Mỗi mảng màu có mọi điểm đồng nhất', giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

Bài 7: $\dfrac{28}{80}\times 100 = 35\%$; con số này chỉ tương ứng diện tích nếu các ô bằng nhau. Bài 8 (đáp án tham khảo, cho tối đa 1 điểm): Nóng ẩm cung cấp nhiệt và nước cho rừng phát triển, đồng thời làm phong hóa hóa học và rửa trôi mạnh; vùng khô thiếu nước nên thực vật thưa, tích lũy hữu cơ thường hạn chế; giới hạn: đất đá, địa hình và sử dụng đất có thể làm khác tại từng điểm. Bài 9 (đáp án tham khảo): Không đúng; bản đồ khái quát thể hiện nhóm đất hoặc thảm phủ chiếm ưu thế, một mảng rừng vẫn có khoảng trống hoặc đất canh tác; cần kiểm tra chú giải, tỉ lệ và khảo sát trước khi kết luận từng điểm.

Vận dụng kiến thức và kĩ năng đọc bản đồ để hoàn thiện báo cáo so sánh hai vùng có khí hậu khác nhau, kèm bản đồ đánh dấu và một giới hạn.

Mỗi HS chọn hai vùng khác kiểu khí hậu (ví dụ: vùng nóng ẩm Đông Nam Á và vùng khô Bắc Phi) trên bản đồ của lớp hoặc atlat. Báo cáo hoàn chỉnh gồm: một đoạn so sánh hai vùng về đất và thảm thực vật; bản đồ đánh dấu hai vùng; một giới hạn của kết luận. Có thể hoàn thành ở nhà và nộp vào tiết sau.

Báo cáo ngắn gồm: (1) Đoạn so sánh hai vùng, ví dụ: vùng nóng ẩm có rừng nhiệt đới, đất đỏ vàng, quá trình phong hóa và rửa trôi mạnh; vùng khô có thảm thực vật thưa, đất xám hoang mạc, ít hữu cơ; (2) Bản đồ đánh dấu hai vùng bằng màu hoặc kí hiệu, có chú giải; (3) Một giới hạn: mối liên hệ là xu hướng khái quát, đá mẹ, địa hình, lịch sử và con người có thể tạo ngoại lệ, và thảm thực vật hiện nay không hoàn toàn do khí hậu quyết định nếu đất đã chuyển sang canh tác.