Giáo án Phân bố dân cư và đô thị hoá trên thế giới

Huy động kiến thức nền về sự phân bố người trên Trái Đất và gợi nhu cầu tìm hiểu mật độ dân số, đô thị hóa.

GV đưa ba tình huống trên màn hình: (1) một đồng bằng màu mỡ nhưng thưa dân ở một số khu vực; (2) một thành phố lớn nằm trong vùng khô hạn; (3) một quốc gia có tỉ lệ dân thành thị cao. HS trả lời câu hỏi: Vì sao có nơi đông dân, có nơi thưa dân? Vì sao vùng khô hạn vẫn có thành phố lớn? Tỉ lệ dân thành thị cao có nghĩa là điều gì?

HS nêu được dự đoán ban đầu: phân bố dân cư chịu tác động của nhiều nhân tố (tự nhiên, lịch sử, kinh tế, việc làm); đô thị lớn có thể hình thành khi có nguồn lực và chức năng kinh tế; tỉ lệ dân thành thị phản ánh phần dân số sống ở đô thị. GV ghi các dự đoán lên bảng để kiểm chứng sau bài.

Nêu được khái niệm mật độ dân số, tính được mật độ và giải thích được cơ chế phân bố dân cư không chỉ do một nhân tố.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1: (a) đọc khái niệm mật độ dân số là số người bình quân trên một đơn vị diện tích, tính mật độ bằng công thức $\text{Mật độ} = \dfrac{\text{Số dân}}{\text{Diện tích}}$; (b) tính mật độ của địa bàn giả định có 600000 người trên 1200 km²; (c) nêu bốn nhóm nhân tố: điều kiện tự nhiên, lịch sử khai thác, trình độ phát triển, việc làm; (d) giải thích vì sao đồng bằng thuận lợi không tự động đông dân.

Mật độ dân số = Số dân / Diện tích; ví dụ: $600000 / 1200 = 500$ người/km². Kiến thức rút ra: Mật độ trung bình che khuất khác biệt nội vùng; dân cư tập trung do nhiều nhân tố cùng tác động; đồng bằng thuận lợi vẫn có thể thưa dân nếu thiếu điều kiện xã hội; vùng khô hạn vẫn có đô thị lớn khi có nguồn lực, công nghệ và chức năng kinh tế.

Trình bày được các biểu hiện của đô thị hóa, tính được tỉ lệ dân thành thị và nêu được giới hạn của việc chỉ dùng tỉ lệ dân thành thị để đánh giá.

HS làm việc nhóm 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 2 gồm bốn ô: Ô 1: Đô thị hóa gồm những biểu hiện nào? Ô 2: Tỉ lệ dân thành thị được tính thế nào? Ô 3: Vì sao tỉ lệ thành thị không đồng nhất với chất lượng đô thị hóa? Ô 4: Vì sao so sánh quốc tế cần đọc định nghĩa đô thị và chính sách cần làm gì ngoài hạn chế di cư?

Đô thị hóa gồm tăng tỉ lệ dân thành thị, mở rộng không gian đô thị và phổ biến lối sống đô thị, gắn với chuyển đổi kinh tế – xã hội. Tỉ lệ dân thành thị = $\dfrac{\text{Dân thành thị}}{\text{Tổng dân số}} \times 100$. Chất lượng đô thị hóa cần đánh giá thêm việc làm, nhà ở, nước sạch, giao thông, môi trường và khả năng tiếp cận. Định nghĩa đô thị khác nhau giữa các quốc gia nên cần đọc phương pháp khi so sánh. Chính sách cần tăng năng lực hạ tầng và cơ hội công bằng, không chỉ hạn chế di cư.

Củng cố khái niệm, phân biệt đúng các nhận định về phân bố dân cư và đô thị hóa, và tính toán mật độ.

Cặp đôi dùng thẻ Đúng/Sai hoặc bài tập tương tác trên NeoEdu để làm các câu sau: Câu 1: Mật độ dân số được tính thế nào? A. Số dân chia diện tích; B. Diện tích chia số dân; C. Dân thành thị chia dân nông thôn; D. Số dân nhân diện tích. Câu 2: Chọn hai nhận định đúng về phân bố dân cư và đô thị hóa trên thế giới: A. Mật độ bình quân che khác biệt nội vùng; B. Tỉ lệ đô thị cao bảo đảm mọi người có nhà tốt; C. Đô thị hóa có mặt kinh tế và xã hội; D. Điều kiện tự nhiên là nhân tố duy nhất phân bố dân. Câu 3: Đánh giá đúng/sai: a) Mật độ bình quân che khác biệt nội vùng; b) Đô thị hóa có mặt kinh tế và xã hội; c) Tỉ lệ đô thị cao bảo đảm mọi người có nhà tốt; d) Điều kiện tự nhiên là nhân tố duy nhất phân bố dân. Câu 4: Ghép thuật ngữ: Mật độ dân số – Số người bình quân trên một đơn vị diện tích; Tỉ lệ dân thành thị – Dân thành thị chia tổng dân số nhân 100; Đô thị hóa – Quá trình tăng vai trò và lối sống đô thị. Câu 5: Tính mật độ của địa bàn có 600000 người trên 1200 km².

Câu 1: A (Mật độ = Số dân/Diện tích). Câu 2: A và C (Mật độ bình quân che khác biệt nội vùng; Đô thị hóa có mặt kinh tế và xã hội). Câu 3: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai, vì tỉ lệ đô thị cao không bảo đảm nhà tốt; d) Sai, vì điều kiện tự nhiên không phải nhân tố duy nhất. Câu 4: Mật độ dân số – số người bình quân trên một đơn vị diện tích; Tỉ lệ dân thành thị – dân thành thị chia tổng dân số nhân 100; Đô thị hóa – quá trình tăng vai trò và lối sống đô thị. Câu 5: 500 người/km² (600000/1200 = 500).

Vận dụng cơ chế phân bố dân cư và đô thị hóa để sửa nhận định sai và đề xuất giải pháp kèm chỉ tiêu theo dõi cho một đô thị có dân số tăng nhanh.

Nhóm 4 người giải quyết hai tình huống: (1) Một đô thị tăng dân nhanh nhưng giao thông quá tải. Đề xuất hai giải pháp và chỉ tiêu theo dõi cho mỗi giải pháp. (2) Một bạn khẳng định: “Tỉ lệ đô thị cao bảo đảm mọi người có nhà tốt.” Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

Tình huống 1: Mở rộng vận tải công cộng gắn nơi ở với việc làm, theo dõi thời gian tiếp cận và lượng khách; phát triển nhà ở phù hợp cùng cấp nước, theo dõi tỉ lệ hộ tiếp cận. Chỉ xây thêm đường không đủ nếu không xét phân bố việc làm và nhu cầu đi lại. Tình huống 2: Nhận định không đúng. Tỉ lệ dân thành thị chỉ cho biết phần dân số sống ở nơi được phân loại là đô thị, không đo chất lượng nhà ở hay phân phối. Một đô thị có thể tăng dân nhanh hơn xây nhà và hạ tầng, dẫn đến thiếu nhà phù hợp; cần thêm diện tích ở bình quân đầu người, khả năng chi trả và tiếp cận nước sạch. Thang chấm gợi ý tối đa 2 điểm: mỗi giải pháp kèm chỉ tiêu phù hợp 0,5 điểm; sửa đúng nhận định và giải thích quan hệ 0,5 điểm; nêu được ví dụ hoặc giới hạn hợp lí 0,5 điểm. Chấp nhận cách diễn đạt khác đúng bản chất.