Giáo án Các nguồn lực phát triển kinh tế

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhận ra tài nguyên chỉ là khả năng ban đầu và cần thêm các yếu tố khác để trở thành phát triển.

GV nêu tình huống giả định: “Hai địa phương cùng có mỏ khoáng sản lớn. Sau 10 năm, địa phương A phát triển mạnh, địa phương B vẫn nghèo.” GV đặt câu hỏi: (1) Theo em, vì sao hai địa phương có kết quả khác nhau? (2) Ngoài khoáng sản, địa phương cần có những yếu tố nào để biến tài nguyên thành sản phẩm?

HS nêu được ý kiến ban đầu và nhận ra: khoáng sản chỉ tạo khả năng ban đầu; cần lao động, vốn, công nghệ, thể chế, thị trường và năng lực quản lí để biến khả năng thành sản phẩm. GV ghi các ý lên bảng để dùng lại ở phần sau.

HS nêu được khái niệm nguồn lực và phân biệt được ba nhóm nguồn lực: vị trí địa lí, tự nhiên, kinh tế – xã hội; nêu được đặc trưng của từng nhóm.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Đọc mục Kiến thức và cơ chế địa lí, rút ra định nghĩa nguồn lực. (2) Ghép từng thẻ thuật ngữ với đặc trưng phân biệt (Vị trí, Tự nhiên, Kinh tế – xã hội). (3) Xếp các yếu tố sau vào nhóm tương ứng: đất, nước, khoáng sản, khí hậu, lao động, vốn, công nghệ, thể chế, thị trường. (4) Trả lời câu hỏi: Nguồn lực theo phạm vi gồm những loại nào? Tại sao một nguồn lực có thể phân loại theo nhiều tiêu chí?

Sản phẩm là bảng phân loại trên giấy A3 của nhóm. Kết quả chuẩn: Vị trí gắn với khả năng kết nối và quan hệ lãnh thổ; Tự nhiên gồm đất, nước, khí hậu, khoáng sản; Kinh tế – xã hội gồm lao động, vốn, công nghệ, thể chế, thị trường. Nguồn lực theo phạm vi gồm nội lực và ngoại lực. HS rút ra: nguồn lực là tổng thể các yếu tố có thể huy động cho phát triển, và có thể phân loại theo nhiều tiêu chí.

HS giải thích được vai trò của nội lực và ngoại lực, vai trò của các yếu tố tạo khả năng và các yếu tố biến khả năng thành sản phẩm; giải thích được vì sao tài nguyên phong phú chưa chắc tạo phát triển cao.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Đọc chứng cứ, vận dụng và giới hạn và mục Kiến thức và cơ chế địa lí. Nhiệm vụ: (1) Nội lực và ngoại lực khác nhau thế nào, vai trò của mỗi loại ra sao? (2) Vẽ sơ đồ ba cột: khả năng ban đầu → cơ chế biến đổi → sản phẩm, điền các yếu tố đất, nước, khoáng sản; lao động, vốn, công nghệ, thể chế, thị trường. (3) Phân tích ví dụ cảng nước sâu: vì sao cảng chỉ tạo lợi thế khi có hậu phương hàng hóa, đường kết nối, dịch vụ và kiểm soát môi trường?

Sơ đồ ba cột của cặp đôi. Kiến thức HS rút ra: nội lực giữ vai trò nền tảng, ngoại lực như vốn và tri thức quốc tế có thể bổ sung, hai nguồn không đối lập nhau. Tài nguyên chỉ là khả năng ban đầu; hiệu quả phụ thuộc lao động, vốn, công nghệ, thể chế, thị trường. Cảng nước sâu chỉ tạo lợi thế khi có các điều kiện đi kèm, không phải chỉ nhờ vị trí hay độ sâu nước.

HS vận dụng kiến thức để chọn đáp án đúng, nhận định Đúng hoặc Sai và tính tỉ lệ nội lực trong dự án.

HS làm cá nhân 4 phút rồi đối chiếu cặp đôi 3 phút. Đề gồm: (1) Yếu tố nào thuộc nguồn lực kinh tế – xã hội? A. Lượng mưa; B. Trình độ lao động; C. Độ dốc địa hình; D. Mỏ quặng. (2) Chọn hai nhận định đúng: A. Nguồn lực cần gắn mục tiêu sử dụng; B. Có nhiều tài nguyên bảo đảm giàu có; C. Công nghệ làm đổi khả năng khai thác; D. Nội lực và ngoại lực luôn loại trừ nhau. (3) Đánh giá Đúng hay Sai: a) Nguồn lực cần gắn mục tiêu sử dụng; b) Công nghệ làm đổi khả năng khai thác; c) Có nhiều tài nguyên bảo đảm giàu có; d) Nội lực và ngoại lực luôn loại trừ nhau. (4) Ghép: Vị trí, Tự nhiên với đặc trưng tương ứng. (5) Dự án giả định có 80 tỉ đồng nội lực và 20 tỉ ngoại lực. Nội lực chiếm bao nhiêu phần trăm?

Đáp án: (1) B, vì trình độ lao động là nguồn lực kinh tế – xã hội; mưa, địa hình, mỏ quặng là nguồn lực tự nhiên. (2) A và C. (3) a Đúng; b Đúng; c Sai; d Sai. (4) Vị trí là khả năng kết nối và quan hệ lãnh thổ; Tự nhiên là đất, nước, khí hậu, khoáng sản. (5) $\dfrac{80}{80+20} \times 100 = 80\%$, nội lực chiếm 80%.

HS vận dụng kiến thức về nguồn lực để đánh giá một tình huống thực tế, xác định điều kiện cần bổ sung và nêu giới hạn của kết luận.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 2. Tình huống: Một địa bàn có cảnh quan đẹp nhưng khó tiếp cận muốn phát triển du lịch. Nhiệm vụ: (1) Nêu hai điều kiện cần bổ sung ngoài cảnh quan và giải thích vai trò của mỗi điều kiện. (2) Nêu hai điều cần xác định trước khi xây dựng cơ sở. (3) Sửa nhận định: “Có nhiều tài nguyên bảo đảm giàu có” cho đúng và nêu một giới hạn. Nhóm ghi kết quả vào phiếu, trình bày trong 2 phút.

Gợi ý sản phẩm: (1) Giao thông và dịch vụ phù hợp để khách tiếp cận; nhân lực và tổ chức quản lí bảo tồn. (2) Sức chứa, xử lí chất thải và thị trường; không xây cơ sở quá mức chỉ vì có cảnh đẹp. (3) Không đúng; tài nguyên chỉ là khả năng, hiệu quả phụ thuộc nhân lực, vốn, công nghệ, thể chế, thị trường và môi trường. Ví dụ: mỏ giàu nhưng thiếu đường vận tải, vốn và kiểm soát ô nhiễm chưa tạo phát triển bền vững.