Giáo án Thực hành: Phân tích chế độ nước sông Hồng

Huy động hiểu biết ban đầu về sự thay đổi lưu lượng nước sông theo tháng và xác định nhiệm vụ thực hành của bài.

HS quan sát biểu đồ cột lưu lượng 12 tháng của chuỗi giả định và trả lời câu hỏi: Lưu lượng nước sông thay đổi như thế nào qua các tháng? Tháng nào nước lớn nhất, tháng nào nước nhỏ nhất? Muốn kết luận về chế độ nước của một con sông cần những số liệu nào?

HS nêu được: lưu lượng thay đổi rõ rệt theo tháng, nước lên cao vào mùa mưa (mùa hạ), xuống thấp vào mùa khô; muốn kết luận cần bảng 12 tháng, đơn vị $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$, tên trạm và thời kì số liệu. HS xác định được nhiệm vụ: phân tích chế độ nước từ bảng số liệu giả định và nêu giới hạn kết luận.

Vận dụng cách tính trung bình, so sánh tháng với trung bình, xác định cực đại, cực tiểu và chênh lệch lưu lượng từ chuỗi số liệu.

Nhóm 4 HS thực hiện Phiếu học tập số 1 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi thành viên ghi kết quả một phần lên ô của mình, sau đó nhóm thống nhất đáp án ở giữa khăn. Nhiệm vụ: (1) Tính tổng và trung bình 12 tháng. (2) Liệt kê các tháng có lưu lượng lớn hơn trung bình. (3) Xác định tháng cực đại, tháng cực tiểu. (4) Tính chênh lệch và tỉ số cực đại/cực tiểu. (5) Giải thích vì sao để tính thể tích tháng phải nhân với số giây.

Kết quả nhóm: tổng 28400 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$; trung bình khoảng 2366,7 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$; các tháng trên trung bình là VI, VII, VIII, IX, X (mùa nước cao VI–X, 5 tháng); cực đại tháng VIII (6000 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$); cực tiểu tháng III (700 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$); chênh lệch 5300 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$; tỉ số khoảng $8{,}6$ lần. Kiến thức rút ra: Thể tích tháng = lưu lượng trung bình × số giây của tháng (đơn vị $\mathrm{m}^3$), không cộng trực tiếp các giá trị $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$.

Phân biệt nhận xét định lượng từ số liệu với giải thích nguyên nhân và nêu được giới hạn của kết luận khi chưa có chuỗi quan trắc chính thức.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2: đọc báo cáo mẫu rồi gạch chân hai loại câu: câu nhận xét định lượng (dựa trên số liệu) và câu giải thích (nêu nguyên nhân). Sau đó trả lời: Vì sao mưa gió mùa không đủ để xác định vai trò từng hồ chứa? Muốn kết luận thực tế cần những dữ kiện nào?

Báo cáo mẫu: “Chuỗi giả định có lưu lượng lớn nhất tháng VIII (6000 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$), nhỏ nhất tháng III (700 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$), chênh 5300 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$; VI–X cao hơn trung bình.” là nhận xét định lượng. “Mưa gió mùa có thể giải thích mùa nước cao.” là giải thích. Giới hạn: mưa gió mùa không đủ để xác định vai trò từng hồ chứa. Dữ kiện cần bổ sung: tên trạm, tọa độ, năm hoặc chu kì trung bình, cơ quan quan trắc, thông tin điều tiết của hồ chứa.

Củng cố cách phân biệt nhận định đúng sai, thuật ngữ cực đại – cực tiểu, cách tính chênh lệch và cách tính thể tích nước.

HS làm bài tập 2, 3, 4, 5, 6, 7 của bài thực hành. Có thể thực hiện trên học liệu số NeoEdu (phần bài tập tương tác) hoặc trên vở. Đề bài:

• Câu 2: Muốn tính thể tích nước một tháng từ lưu lượng trung bình cần thêm gì? A. Chỉ độ muối; B. Số giây của tháng; C. Chỉ độ cao trạm; D. Chỉ diện tích tỉnh.
• Câu 3: Chọn hai nhận định đúng về thực hành. A. Phải ghi trạm và thời kì số liệu; B. Cộng 12 lưu lượng tháng cho ngay thể tích năm; C. Hồ chứa có thể điều tiết dòng chảy; D. Một bảng giả định là quan trắc sông Hồng.
• Câu 4: Đánh giá đúng/sai các nhận định a) Phải ghi trạm và thời kì số liệu; b) Hồ chứa có thể điều tiết dòng chảy; c) Cộng 12 lưu lượng tháng cho ngay thể tích năm; d) Một bảng giả định là quan trắc sông Hồng.
• Câu 5: Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Cực đại, Cực tiểu, Chế độ nước.
• Câu 6: Điền thuật ngữ: Giá trị lưu lượng lớn nhất: {{1}}; Giá trị lưu lượng nhỏ nhất: {{2}}.
• Câu 7: Trong chuỗi giả định, lưu lượng lớn nhất 6000 và nhỏ nhất 700 m³/s. Chênh lệch là bao nhiêu?

Đáp án: Câu 2: B. Câu 3: A và C. Câu 4: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai, cộng các lưu lượng m³/s chưa cho thể tích, phải nhân số giây từng tháng; d) Sai, bảng giả định không phải quan trắc sông Hồng. Câu 5: Cực đại – giá trị lưu lượng lớn nhất; Cực tiểu – giá trị lưu lượng nhỏ nhất; Chế độ nước – sự biến đổi nước sông theo thời gian. Câu 6: {{1}} = Cực đại; {{2}} = Cực tiểu. Câu 7: 6000 − 700 = 5300 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$.

Vận dụng kĩ năng đọc số liệu để viết đoạn nhận xét có chứng cứ, nêu giới hạn kết luận và đề xuất dữ kiện cần thu thập để nghiên cứu chế độ nước sông Hồng thực tế.

Mỗi nhóm viết một đoạn nhận xét (khoảng 5 đến 7 câu) về chuỗi giả định, sau đó liệt kê các dữ kiện cần bổ sung để nghiên cứu sông Hồng thật. Đồng thời nhóm sửa nhận định: “Cộng 12 lưu lượng tháng cho ngay thể tích năm”, nêu đúng bản chất và một ví dụ tính thể tích tháng (ví dụ: tháng 30 ngày có $\mathrm{Q} = 100$ $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$ thì $\mathrm{V} = 100 \times 30 \times 86400 = 259200000$ $\mathrm{m}^3$). Giao nhiệm vụ về nhà: tìm trên học liệu số NeoEdu hoặc nguồn chính thức một chuỗi quan trắc có tên trạm và năm để so sánh với chuỗi giả định.

Đoạn nhận xét mẫu: “Chuỗi giả định có lưu lượng cao nhất vào tháng VIII (6000 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$) và thấp nhất vào tháng III (700 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$), chênh lệch 5300 $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$. Từ tháng VI đến tháng X lưu lượng cao hơn trung bình. Đây là mô hình dạy kĩ năng, chưa phải chứng cứ của một trạm thật.” Dữ kiện cần bổ sung: tên trạm, tọa độ, năm hoặc chu kì trung bình, cơ quan quan trắc, thông tin điều tiết của hồ chứa. Sửa nhận định: cộng các giá trị $\mathrm{m}^3/\mathrm{s}$ không cho thể tích; phải nhân từng tháng với số giây rồi cộng.