Giáo án Nước biển và đại dương

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về muối trong nước biển và nhận thấy nước biển không cùng tính chất ở mọi nơi; từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV đặt hai cốc nước (nước sạch và nước pha muối) trước lớp, yêu cầu HS nếm thử bằng suy nghĩ (không nếm thật) và trả lời hai câu hỏi: (1) Vì sao người ta không uống được nước biển? (2) Nước biển ở ngoài khơi và ở cửa sông có giống nhau không? Vì sao?

HS nêu được: nước biển có muối hòa tan nên không dùng để uống; nước biển ở cửa sông có thể nhạt hơn vì có nước ngọt từ sông đổ vào. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu độ muối, nhiệt độ và các hiện tượng chuyển động của nước biển và đại dương.

Giải thích được độ muối trung bình khoảng 35‰, các nhân tố làm thay đổi độ muối; nêu được quy luật phân bố nhiệt độ bề mặt và lưu ý khi đo nhiệt độ theo chiều sâu.

HS làm việc nhóm 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Đồng thời HS mở trang bài học NeoEdu để đối chiếu, tìm ví dụ về độ muối của vùng cửa sông.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Độ muối 35‰ có nghĩa là gì? (2) Những yếu tố nào làm độ muối tăng, yếu tố nào làm giảm? (3) Nhiệt độ bề mặt biển thay đổi theo vĩ độ như thế nào? (4) Vì sao không dùng nhiệt độ mặt biển để đại diện cho toàn bộ cột nước?

Kết quả Phiếu học tập số 1 gồm:

• 35‰ nghĩa là trung bình cứ 1000 g nước biển có khoảng 35 g muối hòa tan; độ muối là phần nghìn, không phải phần trăm.
• Độ muối tăng khi bốc hơi mạnh hoặc băng tan ít; giảm khi mưa nhiều, sông đổ nước ngọt vào hoặc băng tan.
• Nhiệt độ bề mặt biển nhìn chung giảm từ vĩ độ thấp lên vĩ độ cao, nhưng còn chịu ảnh hưởng của dòng biển và mùa.
• Nhiệt độ theo chiều sâu thay đổi không đều nên không thể lấy nhiệt độ mặt biển làm đại diện cho toàn cột nước.

Phân biệt được sóng gió, sóng thần, thủy triều và dòng biển về nguyên nhân và đặc trưng; nêu được vai trò của dòng biển đối với khí hậu ven bờ, sinh vật và hàng hải.

HS làm việc theo nhóm mảnh ghép: mỗi nhóm chia 4 thành viên, mỗi người phụ trách một nội dung (sóng gió, sóng thần, thủy triều, dòng biển), sau đó quay về nhóm gốc để ghép nội dung và hoàn thành Phiếu học tập số 2.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Sóng gió khác sóng thần ở điểm nào về nguyên nhân? (2) Vì sao thủy triều không chỉ do gió địa phương? (3) Dòng biển có vai trò gì đối với khí hậu ven bờ?

Kết quả Phiếu học tập số 2:

• Sóng gió: dao động mặt nước chủ yếu do gió; sóng truyền năng lượng chứ không đưa toàn bộ nước đi cùng một đỉnh sóng trên quãng dài.
• Sóng thần: thường do biến động đáy biển đột ngột, khác sóng gió.
• Thủy triều: biến đổi mực nước có tính chu kì thiên văn, liên quan sức hút của Mặt Trăng, Mặt Trời và chuyển động của hệ Trái Đất – Mặt Trăng; địa hình bờ làm chế độ triều khác nhau.
• Dòng biển: chuyển động có hướng của khối nước biển; vận chuyển nước và nhiệt, ảnh hưởng khí hậu ven bờ, sinh vật và hàng hải.

Củng cố khái niệm độ muối, các nhận định đúng sai và cách tính khối lượng muối; rèn kĩ năng đối chiếu thuật ngữ với đặc trưng phân biệt.

HS làm bốn bài tập ngắn trên bảng nhóm hoặc vở, sau đó đối chiếu với trang bài học NeoEdu:
Bài 1: Độ muối 35‰ có nghĩa gần đúng là gì? A. 35 g muối trong 1 kg nước biển; B. 35 g muối trong 100 g nước biển; C. 35 kg muối trong 1 kg nước biển; D. 35% thể tích là muối.
Bài 2: Chọn hai nhận định đúng: A. Độ muối thay đổi theo cân bằng nước; B. Thủy triều chỉ do gió địa phương; C. Dòng biển vận chuyển nhiệt; D. Sóng thần là sóng gió mạnh thông thường.
Bài 3: Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Sóng gió; Thủy triều; Dòng biển với các đặc trưng tương ứng.
Bài 4: Mẫu giả định 2 kg nước biển có độ muối 35‰. Khối lượng muối hòa tan là bao nhiêu gam?

Đáp án:

• Bài 1: A. 35‰ = 35/1000, tức là khoảng 35 g muối trong 1000 g (1 kg) nước biển; không phải 35%.
• Bài 2: A và C. Độ muối thay đổi theo cân bằng nước; dòng biển vận chuyển nhiệt. B và D sai vì thủy triều có nền chu kì thiên văn, sóng thần khác sóng gió.
• Bài 3: Sóng gió – dao động mặt nước chủ yếu do gió; Thủy triều – biến đổi mực nước có tính chu kì thiên văn; Dòng biển – chuyển động có hướng của khối nước biển.
• Bài 4: 2 kg = 2000 g; $2000 \times \dfrac{35}{1000} = 70$ g muối.

Vận dụng kiến thức để giải thích độ muối thấp ở cửa sông mùa mưa và nêu giới hạn kết luận; liên hệ hành vi an toàn khi có cảnh báo sóng thần.

Đề 1: Vì sao vùng cửa sông mùa mưa có thể có độ muối thấp hơn ngoài khơi? Nêu giới hạn kết luận khi chỉ đo một điểm.
Đề 2: Một bạn nói: “Thấy biển rút xa bờ thì ra xem cho vui.” Em có đồng ý không? Vì sao?

Đề 1: Sông đưa thêm nước ngọt ra cửa trong mùa mưa nên làm pha loãng nước biển. Mức giảm phụ thuộc lưu lượng sông, thủy triều, gió và trao đổi với biển; không mặc định toàn bộ cột nước có cùng độ muối. Cần đo ở thời điểm, độ sâu và vị trí xác định mới kết luận chắc chắn.
Đề 2: Không đồng ý. Khi có cảnh báo sóng thần phải theo chỉ dẫn của cơ quan chức năng, tuyệt đối không ra bờ quan sát vì sóng thần thường do biến động đáy biển đột ngột, không phải sóng gió thông thường.