Giáo án Đất trên Trái Đất

Huy động kiến thức nền của HS về đất và tạo tình huống xác định vấn đề: đất khác gì đá và màu sắc có quyết định độ phì hay không.

GV chiếu hai ảnh: một sườn đồi trơ đất đá, một vườn đất đen tơi xốp. GV đặt câu hỏi: (1) Đất khác với đá ở điểm nào? (2) Vì sao có nơi cây trồng tốt nhưng có nơi cây không sống được? (3) Có phải đất càng đen thì càng tốt không?

HS nêu được ý ban đầu: đất là lớp vật chất tơi xốp ở bề mặt lục địa, khác đá ở chỗ có khả năng nuôi cây. HS nhận thấy độ phì không chỉ phụ thuộc vào màu sắc. GV ghi nhiệm vụ học tập lên bảng: Vì sao đất hình thành và vì sao đất cần được bảo vệ?

HS giải thích được vai trò của đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian và con người trong quá trình hình thành đất.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép. Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1 gồm sáu nội dung nhân tố. Nhiệm vụ: đọc phần nội dung trong sách, trả lời câu hỏi: Nhân tố này cung cấp hoặc chi phối điều gì trong quá trình hình thành đất? Nêu một ví dụ minh họa. GV hỏi thêm: Nếu thiếu nhân tố sinh vật thì lớp đất sẽ thiếu gì?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với nội dung dự kiến: Đá mẹ cung cấp vật chất khoáng ban đầu. Khí hậu chi phối phong hóa và rửa trôi. Sinh vật đưa chất hữu cơ và tác động chuyển hóa vật chất. Địa hình dốc dễ mất vật liệu, nơi trũng dễ tích tụ nhưng có thể bị úng. Thời gian hình thành đất thường dài so với một vụ sản xuất. Con người có thể tác động làm đất được bảo vệ hoặc bị suy giảm. Kết luận HS rút ra: đất hình thành do tác động tổng hợp của nhiều nhân tố, không do một nhân tố đơn lẻ.

HS giải thích được độ phì là khả năng bảo đảm điều kiện sống của cây, phân biệt được độ phì với màu sắc và lượng phân bón, và giải thích vai trò của lớp phủ đất.

GV tổ chức trò chơi “Đúng hay sai?” theo cặp đôi. GV đưa ra hai nhận định: (a) Mọi đất màu sẫm đều phì như nhau. (b) Bón nhiều phân có thể thay thế hoàn toàn đất mất. HS phải giải thích lí do. Sau đó HS cặp đôi trả lời câu hỏi: Vì sao trồng cây phủ đất ở vườn dốc có thể hữu ích hơn để đất trống giữa hai vụ? Cặp đôi ghi ý chính vào vở.

Kết luận HS rút ra: (a) Sai, vì độ phì là khả năng cung cấp nước, dinh dưỡng và điều kiện cho cây, không chỉ là màu sẫm. (b) Sai, vì phân bón chỉ bổ sung một số dinh dưỡng, không khôi phục ngay độ dày, cấu trúc, khả năng giữ nước và hệ sinh vật của đất đã mất. Cây phủ đất có tác dụng: che phủ giảm lực va đập của mưa, rễ giữ đất, mặt phủ làm dòng chảy chậm và tăng chất hữu cơ; cần chọn cây phù hợp để không cạnh tranh nước quá mức.

HS củng cố khái niệm đá mẹ, sinh vật, độ phì và chọn được nhận định đúng về đất.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu cặp đôi với các bài tập sau: (1) Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Đá mẹ, Sinh vật, Độ phì với các đặc trưng tương ứng. (2) Điền thuật ngữ vào chỗ trống: Nguồn vật chất khoáng ban đầu: {{1}}; Nguồn hữu cơ và hoạt động chuyển hóa: {{2}}. (3) Thuộc tính phân biệt đất với đá mẹ phong hóa đơn thuần là gì? A. Luôn dày 1 m; B. Không có sinh vật; C. Độ phì; D. Luôn màu đỏ. (4) Chọn hai nhận định đúng: A. Đất hình thành do nhiều nhân tố; B. Bón nhiều phân có thể thay thế hoàn toàn đất mất; C. Lớp phủ góp phần bảo vệ đất; D. Mọi đất màu sẫm đều phì như nhau.

Đáp án: (1) Đá mẹ – Nguồn vật chất khoáng ban đầu; Sinh vật – Nguồn hữu cơ và hoạt động chuyển hóa; Độ phì – Khả năng bảo đảm điều kiện sống của cây. (2) {{1}} = Đá mẹ; {{2}} = Sinh vật. (3) Đáp án C, vì độ phì là thuộc tính cơ bản của đất, không quyết định bởi màu hoặc chiều dày cố định. (4) Đáp án A và C. HS học sinh tự đánh giá đúng hoặc sai theo đáp án, ghi vào vở.

HS đánh giá được từng nhận định về đất, sử dụng chứng cứ để nêu giới hạn kết luận và tính được tỉ lệ khối lượng chất hữu cơ trong mẫu đất.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo nhóm đôi. Nội dung: (a) Đất hình thành do nhiều nhân tố. (b) Lớp phủ góp phần bảo vệ đất. (c) Bón nhiều phân có thể thay thế hoàn toàn đất mất. (d) Mọi đất màu sẫm đều phì như nhau. Đánh giá Đ hoặc S. Tính: Mẫu đất giả định 200 g có 6 g chất hữu cơ. Tỉ lệ khối lượng hữu cơ là bao nhiêu phần trăm?

Đáp án: (a) Đ; (b) Đ; (c) S; (d) S. Tính toán: $\dfrac{6}{200} \times 100 = 3\%$. Kết luận: tỉ lệ chất hữu cơ là 3%. HS nêu được lí do cho các nhận định sai: bón phân không khôi phục đất đã mất; màu sẫm không quyết định độ phì.

HS vận dụng kiến thức về nhân tố hình thành đất, độ phì và lớp phủ để đề xuất biện pháp bảo vệ đất phù hợp với điều kiện địa phương, đồng thời nêu giới hạn của kết luận.

Tình huống: Một hộ gia đình có vườn trên sườn dốc, đất bị rửa trôi mạnh vào mùa mưa, cây trồng sinh trưởng kém. Nhiệm vụ: (1) Nêu hai nhân tố có thể là nguyên nhân chính. (2) Đề xuất hai biện pháp bảo vệ đất và giải thích cơ chế. (3) Nêu một điều kiện cần xem xét trước khi áp dụng biện pháp. Hoàn thành ở nhà, nộp bài vào tiết học sau.

Sản phẩm dự kiến: (1) Địa hình dốc và khí hậu mưa nhiều (có thể nêu thêm con người nếu khai thác rừng/cây phủ). (2) Biện pháp: trồng cây phủ đất, canh tác theo đường đồng mức; giải thích: lớp phủ giảm va đập mưa, rễ giữ đất, làm dòng chảy chậm. (3) Điều kiện: xét loại đất và loại cây trước khi cải tạo, cây chọn phải phù hợp để không cạnh tranh nước quá mức. Không khuyến nghị tự trộn hóa chất.