Giáo án Bài 5. Ngân sách nhà nước

HS huy động kiến thức đã có về thu, chi của Nhà nước và nhận ra ngân sách không phải là tiền riêng của người quản lí; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV đưa câu hỏi mở: Khi Nhà nước xây một trường học mới hoặc trả lương cho bác sĩ tại trạm y tế xã, tiền lấy từ đâu và ai quyết định chi cho việc đó? Từ đó HS cùng nêu câu hỏi cần trả lời trong bài: ngân sách nhà nước là gì, gồm những giai đoạn nào, và công dân có trách nhiệm gì với ngân sách.

Một câu trả lời ban đầu của HS về nguồn thu (thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác theo luật) và cơ quan quyết định chi (cơ quan có thẩm quyền), cùng danh sách 3 câu hỏi nhóm muốn tìm lời giải được GV ghi lên bảng. Kiến thức sơ bộ: ngân sách là hoạt động thu, chi của Nhà nước có kế hoạch và do cơ quan có thẩm quyền quyết định, không phải tiền riêng của người quản lí.

HS nêu được khái niệm ngân sách nhà nước và phân biệt được dự toán, chấp hành, quyết toán; nhận ra vai trò đọc đúng năm ngân sách, đơn vị, phạm vi và trạng thái số liệu.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật mảnh ghép: mỗi HS nghiên cứu một giai đoạn (dự toán, chấp hành, quyết toán) trong SGK và bài giảng, rồi trở về nhóm gốc giải thích cho bạn. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Ngân sách nhà nước là gì? (2) Giai đoạn nào là kế hoạch thu, chi được quyết định trước? (3) Giai đoạn nào là thực hiện thu, chi? (4) Giai đoạn nào là tổng hợp, báo cáo và xem xét theo quy định? (5) Vì sao ngân sách không phải quỹ riêng của người quản lí?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Nội dung chốt: Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian do cơ quan có thẩm quyền quyết định để bảo đảm nhiệm vụ Nhà nước. Dự toán là kế hoạch thu, chi được quyết định. Chấp hành là thực hiện thu, chi. Quyết toán là tổng hợp, báo cáo và xem xét theo quy định. Ngân sách phục vụ nhiệm vụ Nhà nước, không phải tài sản riêng của người quản lí. Khi đọc số liệu cần xác định đúng năm ngân sách, đơn vị, phạm vi và trạng thái số liệu.

HS giải thích được vai trò ngân sách trong nhiệm vụ công, điều tiết và phân phối lại; phân biệt chi đầu tư với chi duy trì; nêu được trách nhiệm công dân với ngân sách.

Cặp đôi làm việc với câu hỏi: (1) Kể tên 3 nhiệm vụ công được tài trợ từ ngân sách trong địa phương em. (2) Khoản chi nào tạo ra công trình (ví dụ xây cầu) và khoản nào duy trì hoạt động (ví dụ lương, điện nước văn phòng)? (3) Thuế có phải là mọi khoản thu không? (4) Công dân cần làm gì để bảo vệ tài sản công và sử dụng đúng mục đích kinh phí?

Bảng phân loại của cặp đôi: chi đầu tư tạo công trình (xây dựng trường, cầu đường); chi duy trì hoạt động (lương, vận hành bộ máy, mua sắm thường xuyên). Kết luận: ngân sách huy động và phân bổ nguồn lực cho giáo dục, y tế, hạ tầng, quốc phòng, an sinh, góp phần điều tiết kinh tế và phân phối lại theo pháp luật. Thuế là nguồn thu quan trọng nhưng không phải mọi khoản thu đều là thuế. Công dân thực hiện nghĩa vụ với ngân sách, bảo vệ tài sản công, sử dụng kinh phí đúng mục đích, trung thực với chứng từ, tìm thông tin công khai và giám sát qua kênh hợp pháp. Lưu ý: Luật Ngân sách nhà nước 89/2025/QH15 có hiệu lực từ năm ngân sách 2026 (trừ một số nội dung khoản 3 Điều 77 thực hiện từ 01/07/2025); Điều 78 quy định riêng quyết toán năm 2024 và lập dự toán năm 2026 tiếp tục theo Luật 83/2015 đã sửa đổi bởi Luật 59/2020 và 56/2024.

HS vận dụng khái niệm, phân biệt giai đoạn và trách nhiệm để đọc bảng số liệu, nhận xét đúng và lựa chọn hành động có căn cứ, tôn trọng người khác.

Nhóm 4 HS làm Phiếu học tập số 2 gồm tình huống giả định: một đơn vị có kế hoạch chi 300 triệu đồng, thực chi 280 triệu, có chứng từ 250 triệu và 30 triệu chưa đối chiếu; nhóm muốn báo tiết kiệm 20 triệu là đủ và không cần xem khoản chưa đối chiếu. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Tính chênh lệch so kế hoạch và kiểm tra tổng chứng từ. (2) Nhận xét của nhóm có đầy đủ không? (3) Đưa ra hành động có trách nhiệm. Sau đó HS làm nhanh một số câu trắc nghiệm, đúng/sai trên thẻ.

Đáp án chuẩn: (1) $300-280=20$ triệu đồng là chênh lệch so với kế hoạch; $250+30=280$ triệu đồng khớp với thực chi. (2) Nhận xét chưa đầy đủ: 20 triệu chỉ là chênh lệch, không tự chứng minh hiệu quả; 30 triệu là phần thực chi chưa đối chiếu, chưa đủ kết luận chiếm đoạt. (3) Hành động có căn cứ: đề nghị đối chiếu chứng từ, xem mục đích chi và thẩm quyền, không tự kết luận kiểm toán. Đáp án trắc nghiệm: Câu 2 chọn B (chênh 20 triệu nhưng còn 30 triệu cần kiểm tra chứng từ). Câu 3: a) Đ (phân biệt dự toán, thực chi và quyết toán được kiểm tra); b) S (ngân sách không phải tài sản riêng của người quản lí). Câu 4: ngân sách nhà nước. Câu 5: chọn D (dùng đúng mục đích, giữ chứng từ, thực hiện công khai và kiểm tra theo luật). Câu 9: chọn C (lập chứng từ giả để chuyển kinh phí công sang lợi ích riêng là hành vi cần phê phán). Lập bảng đọc thông tin: năm giả định 2026, đơn vị giả định, đơn vị triệu đồng; dự toán 300, thực chi 280, chứng từ đã đối chiếu 250, chưa đối chiếu 30, chênh 20; trạng thái quyết toán chưa đủ dữ kiện; nguồn là bài tập giả định, không phải số ngân sách thật.

HS vận dụng kiến thức để nêu cách tìm thông tin công khai, phản ánh và giám sát việc sử dụng ngân sách qua kênh hợp pháp, thể hiện thái độ tôn trọng người khác khi góp ý.

Mỗi nhóm nhận một tình huống giả định ở địa phương: một trường học thông báo khoản kinh phí sửa chữa nhưng phụ huynh thấy công trình chưa hoàn thành. Nhóm thảo luận và xây dựng lời phản ánh lịch sự gửi đến cơ quan có thẩm quyền, dựa trên thông tin công khai và căn cứ. Sau đó nhóm đóng vai phụ huynh và cán bộ tiếp nhận. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Nên tìm thông tin ở đâu? (2) Lời phản ánh cần nêu những gì để có căn cứ? (3) Làm thế nào để góp ý vừa đúng vừa tôn trọng người khác? Bài tập về nhà: Tìm một khoản chi công khai của địa phương (ví dụ chi cho giáo dục) và ghi lại năm, đơn vị, phạm vi, nội dung chi.

Lời phản ánh mẫu của nhóm gồm: tên người phản ánh (hoặc ẩn danh theo quy định), nội dung cụ thể, thông tin công khai đã tra cứu, đề nghị kiểm tra và làm rõ, không nêu kết luận sai phạm khi chưa có căn cứ. Kênh hợp pháp: cổng thông tin công khai của cơ quan, đơn vị, hộp thư góp ý, đơn gửi cơ quan có thẩm quyền. Thái độ: lịch sự, khách quan, không xúc phạm cá nhân. Kết luận: công dân có trách nhiệm bảo vệ tài sản công và giám sát việc sử dụng ngân sách bằng căn cứ hợp pháp.