Giáo án Bài 4. Cơ chế thị trường

Huy động kiến thức nền và kinh nghiệm sống của HS về giá cả, cạnh tranh; giúp HS nhận ra có thể có khác biệt giữa chi phí riêng của doanh nghiệp và chi phí xã hội; dẫn dắt vào bài học.

GV chiếu tình huống giả định: “Xưởng giảm chi phí bằng cách xả nước chưa xử lí xuống mương, nên giá bán thấp hơn đối thủ. Người mua không biết tác động xuống mương; số liệu ô nhiễm chưa được đo.”
HS trả lời ba câu hỏi: (1) Vì sao xưởng có thể bán rẻ hơn đối thủ? (2) Ai là người chịu chi phí của việc xả nước thải? (3) Nếu chỉ dựa vào giá để chọn sản phẩm, em có thể bỏ qua điều gì?

Mỗi HS ghi câu trả lời ngắn vào giấy A4. Dự kiến câu trả lời: (1) Xưởng không phải trả chi phí xử lí nước thải nên chi phí riêng thấp hơn. (2) Người dân sống quanh mương, hệ sinh thái nước và người sử dụng nguồn nước phía sau chịu chi phí, không tham gia giao dịch. (3) Có thể bỏ qua chi phí môi trường và tác động xã hội; giá thấp không đồng nghĩa hiệu quả xã hội cao.

HS nêu được cách cung, cầu, giá, cạnh tranh điều chỉnh hoạt động chủ thể; giải thích vai trò tín hiệu giá; nêu được ba hạn chế của thị trường và sự cần thiết của pháp luật, điều tiết.

HS làm việc nhóm 4 theo kỹ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 với ba nội dung: (a) Cung, cầu, giá, cạnh tranh tác động đến hoạt động của người sản xuất và người mua như thế nào? (b) Giá tạo tín hiệu gì và khuyến khích phân bổ nguồn lực ra sao? (c) Liệt kê ba hạn chế của cơ chế thị trường và nêu vì sao cần khuôn khổ pháp luật, điều tiết.
Nhiệm vụ đọc: mục “Hiểu bản chất và phân biệt” và phần khái niệm trong sách giáo khoa.

Khăn trải bàn của nhóm ghi kết quả của ba nội dung. Kiến thức HS rút ra:

• Cơ chế thị trường là cách các quy luật kinh tế và tương tác cung, cầu, giá, cạnh tranh điều chỉnh hoạt động của chủ thể.
• Giá tạo tín hiệu, khuyến khích phân bổ nguồn lực, tăng hiệu quả.
• Ba hạn chế: bất bình đẳng; ngoại ứng ô nhiễm (chi phí ảnh hưởng người ngoài giao dịch); thông tin không cân xứng.
• Thị trường cần khuôn khổ pháp luật và điều tiết phù hợp.

HS phân biệt được giá cả thị trường với chi phí của một cơ sở; biết so sánh tổng chi thay vì chỉ nhìn giá niêm yết; hiểu cơ sở có thể điều chỉnh lượng sản xuất khi nhu cầu giảm.

HS làm việc theo cặp đôi với ví dụ giả định: hai quầy cùng bán một loại sách. Quầy A niêm yết giá thấp hơn nhưng tính phí giao cao, không cho đổi trả; quầy B giá cao hơn một chút, miễn phí giao, cho đổi trả trong 7 ngày.
Câu hỏi GV: (1) Giá cả thị trường là gì và khác chi phí của một cơ sở ở điểm nào? (2) Quầy nào có tổng chi thấp hơn khi tính đủ phí giao và điều kiện đổi trả? (3) Khi nhu cầu giảm, cơ sở nên điều chỉnh lượng sản xuất hay đẩy chi phí sang người mua? Vì sao?

Phiếu ghi của cặp đôi. Dự kiến đáp án:

• Giá cả thị trường là giá bán thực tế hình thành trong giao dịch tại một thời điểm, địa điểm, chịu tác động của cung, cầu, cạnh tranh; không đồng nhất với chi phí của một cơ sở và không phải lúc nào cũng chỉ có một giá trên toàn quốc.
• Giá niêm yết thấp chưa chắc tổng chi thấp; cần cộng phí giao, xét chất lượng và điều kiện đổi trả.
• Khi nhu cầu giảm, cơ sở có thể điều chỉnh lượng sản xuất, không mặc nhiên đẩy mọi chi phí sang người mua.

Củng cố kiến thức về cơ chế thị trường, giá cả thị trường và tác động của ngoại ứng; rèn kỹ năng phân tích tình huống và đánh giá nhận định có căn cứ.

Tình huống chung: Xưởng giảm chi phí bằng xả nước chưa xử lí, giá bán thấp hơn đối thủ. Người mua không biết tác động xuống mương; số liệu ô nhiễm chưa được đo.
Bài 1 (ghép thẻ theo nhóm): Ghép biểu hiện với nội dung: Tín hiệu giá – Gợi thay đổi quyết định sản xuất; Ngoại ứng – Chi phí ảnh hưởng người ngoài giao dịch; Điều tiết – Khuôn khổ và kiểm tra theo luật.
Bài 2 (trắc nghiệm): Nhận xét nào đúng? A. Giá thấp có thể bỏ qua chi phí môi trường do người khác gánh; B. Giá thấp luôn chứng minh hiệu quả xã hội cao; C. Người mua chấp nhận thì không cần pháp luật; D. Chưa đo thì chắc chắn không có nguy cơ.
Bài 3 (đúng/sai): a) Hiệu quả riêng và lợi ích xã hội có thể không trùng nhau. b) Cơ chế thị trường tự loại bỏ mọi ô nhiễm mà không cần điều tiết.
Bài 4 (điền khuyết): Cách các quy luật kinh tế và tương tác cung, cầu, giá, cạnh tranh điều chỉnh hoạt động chủ thể. Nội dung đó là {{1}}.
Bài 5 (trắc nghiệm): Nhận định nào phân biệt đúng giá cả thị trường với chi phí của một cơ sở? A. Giá bán thực tế luôn bằng chi phí của cơ sở có chi cao nhất; B. Cùng sản phẩm luôn chỉ có một giá ở mọi nơi; C. Giá không thay đổi khi cung, cầu và điều kiện giao dịch thay đổi; D. Giá thực tế chịu tác động cung, cầu, cạnh tranh; không tự bằng chi phí riêng.
Bài 7 (tự luận ngắn): Nếu giá rau tăng, có đủ cơ sở để nói chắc do cầu tăng không?

Đáp án và kết quả:

• Bài 1: Tín hiệu giá – Gợi thay đổi quyết định sản xuất; Ngoại ứng – Chi phí ảnh hưởng người ngoài giao dịch; Điều tiết – Khuôn khổ và kiểm tra theo luật.
• Bài 2: A. Giá thấp có thể bỏ qua chi phí môi trường do người khác gánh. Chi phí riêng thấp không bằng chi phí xã hội thấp; cần xét ngoại ứng và kiểm tra có thẩm quyền.
• Bài 3: a) Đúng. b) Sai, vì ngoại ứng và thông tin không cân xứng có thể tồn tại nên không khẳng định thị trường tự loại bỏ mọi ô nhiễm.
• Bài 4: Cơ chế thị trường.
• Bài 5: D. Giá thực tế chịu tác động của cung, cầu, cạnh tranh; giá không tự bằng chi phí riêng, vì chi phí chỉ là một dữ kiện khác.
• Bài 7 (thang 1 điểm, chấm từng phần): 0,5 điểm: Không đủ cơ sở, vì có thể cung giảm, chi phí vận chuyển tăng hoặc yếu tố khác. 0,5 điểm: Cần dữ liệu về lượng, thời gian, nguồn cung và chi phí; phân tích giữ điều kiện khác không đổi chỉ là mô hình, không giải thích hết thực tế. Chấp nhận cách diễn đạt khác có căn cứ.

HS vận dụng kiến thức về ngoại ứng, thông tin không cân xứng và điều tiết để đề xuất hành động có căn cứ, tôn trọng người khác và không kết án từ tin đồn.

Nhóm 4 HS đọc Phiếu học tập số 2 và thảo luận tình huống xưởng xả nước chưa xử lí.
Nhiệm vụ: (1) Liệt kê thông tin còn thiếu và cần kiểm chứng. (2) Đề xuất hai cách xử lí, mỗi cách nêu rõ hành động cụ thể và lý do. (3) Đóng vai: một HS là người dân sống quanh mương, một HS là người mua hàng, một HS là cán bộ cơ quan kiểm tra, hai HS còn lại là người quan sát; trao đổi để thể hiện thái độ tôn trọng.
Không yêu cầu HS xuống mương lấy mẫu hoặc tự nêu mức phạt.

Phiếu kết quả của nhóm gồm: danh sách thông tin cần kiểm chứng; hai cách xử lí. Dự kiến đáp án:

• Cách 1: Thu thông tin có nguồn về dấu hiệu xả thải và báo cơ quan có trách nhiệm kiểm tra.
• Cách 2: Đề nghị hoặc ủng hộ yêu cầu minh bạch, tuân thủ xử lí môi trường trong chuỗi mua bán; người mua có thể tìm hiểu, so sánh thông tin về cách sản xuất trước khi quyết định.
• Không xuống mương lấy mẫu nguy hiểm; không tự nêu mức ô nhiễm hay mức phạt.