Giáo án Bài 18. Nội dung cơ bản của Hiến pháp về bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Xác định vấn đề: HS nhận ra bộ máy nhà nước gồm nhiều cơ quan với chức năng khác nhau và cần phân loại theo chức năng, không theo tên gọi.

HS quan sát 3 tình huống trên slide và trả lời câu hỏi: (1) Quốc hội thông qua luật, cơ quan nào có quyền làm việc này và vì sao? (2) Chính phủ điều hành công việc hành chính hằng ngày, có được tuyên bản án không? (3) Tòa án xét xử vụ án hình sự, vì sao Chính phủ không thay thế được Tòa án? Đồng thời, GV nêu câu hỏi dẫn: “Bộ máy nhà nước là gì và vì sao cần phân công chức năng?”

HS ghi nhanh vào vở: Quốc hội – cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, làm luật; Chính phủ – thực hiện hành pháp; Tòa án – xét xử, thực hiện tư pháp. HS nêu được: mỗi cơ quan có nhiệm vụ và quyền hạn riêng do Hiến pháp quy định nên không thể thay thế nhau; chức năng xác định quyền hạn chứ không do tên gọi hay nơi đóng trụ sở quyết định.

Hình thành kiến thức: HS nêu và phân biệt được chức năng, vị trí của Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án, Viện kiểm sát; giải thích được quan hệ phối hợp và kiểm soát trong thể thống nhất.

Nhóm 4–6 HS làm khăn trải bàn: mỗi thành viên nhận một vai trò (chuyên gia Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án/Viện kiểm sát) và đọc mục bài học, học liệu NeoEdu (phần bài giảng). Sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 để ghép kết quả vào khăn trải bàn. Câu hỏi GV đặt ra: (a) Cơ quan nào là cơ quan đại biểu cao nhất, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất? (b) Chủ tịch nước có vai trò gì trong hệ thống? (c) Vì sao Chính phủ thực hiện hành pháp còn Tòa án thực hiện tư pháp? (d) Viện kiểm sát có chức năng gì đối với hoạt động tư pháp?
Phiếu học tập số 1 được sử dụng trong hoạt động này.

Khăn trải bàn của nhóm có sơ đồ chữ hoàn chỉnh gồm: Quốc hội – cơ quan đại biểu cao nhất, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất; Chủ tịch nước – đứng đầu Nhà nước; Chính phủ – thực hiện hành pháp; Tòa án – xét xử, thực hiện tư pháp; Viện kiểm sát – công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Mỗi cơ quan có một dòng ghi “quan hệ phân công, phối hợp và kiểm soát trong thể thống nhất”. HS rút ra kết luận: bộ máy nhà nước là hệ thống cơ quan có phân công chức năng và quan hệ trách nhiệm theo Hiến pháp.

Hình thành kiến thức: HS nêu được vai trò chính quyền địa phương theo Hiến pháp và luật; nhận diện hai lỗi của sơ đồ cũ khi mô tả bộ máy hiện hành và biết dùng văn bản hiện hành để kiểm chứng.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2. Tình huống: nhóm bạn dùng sơ đồ cũ tỉnh–huyện–xã để mô tả bộ máy hiện hành năm 2026 và cho rằng cơ quan hành chính có thể tuyên bản án; GV yêu cầu đối chiếu 52/VBHN-VPQH. HS tra cứu các điều 110, 94, 102 trong bản Hiến pháp được GV cung cấp, trả lời các câu hỏi: (a) Hiện hành, đơn vị hành chính của địa phương được tổ chức theo mấy cấp? (b) Lỗi về thời gian của sơ đồ cũ là gì? (c) Lỗi về chức năng là gì? (d) Có thể chỉ sửa nhãn trang sơ đồ được không?

HS nêu được hai lỗi: (1) Lỗi thời gian: sơ đồ ba cấp không còn phù hợp với mô hình hai cấp đơn vị hành chính được quy định tại Điều 110 sửa đổi năm 2025 và tài liệu bài học; (2) Lỗi chức năng: cơ quan hành chính (Chính phủ, UBND) thực hiện hành pháp, không đương nhiên có quyền xét xử; quyền xét xử thuộc Tòa án theo Điều 102. Kết luận: phải đối chiếu nguồn văn bản hiện hành, không chỉ sửa nhãn trang; không thay chức năng bằng nơi đóng trụ sở. Không suy ra trách nhiệm pháp lí cụ thể cho cá nhân hay tổ chức.

Luyện tập: HS vận dụng kiến thức về chức năng các cơ quan để chọn đáp án, đánh giá nhận định và giải thích ngắn gọn.

HS làm việc cặp đôi theo 4 câu hỏi (đề lấy từ bài tập của bài học); mỗi cặp dùng bài tập tương tác trên NeoEdu để kiểm tra đáp án sau khi tự làm. Đề:

• Câu 1: Ghép cơ quan với mô tả: Quốc hội – Cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất; Chính phủ – Cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện hành pháp; Tòa án – Cơ quan xét xử, thực hiện tư pháp; Viện kiểm sát – Công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
• Câu 2: Cần sửa điều nào trong sơ đồ cũ? A. Giữ cấp huyện vì sách đã in; B. Cho mọi cơ quan cùng chức năng để dễ nhớ; C. Cập nhật hai cấp và phân biệt hành chính với cơ quan xét xử; D. Chỉ đổi màu sơ đồ.
• Câu 3: Đánh giá: a) Bộ máy có phân công chức năng và quan hệ trách nhiệm theo Hiến pháp; b) Mọi cơ quan nhà nước đều có quyền xét xử như Tòa án.
• Câu 4: Hai cấp đơn vị hành chính có đồng nghĩa hệ thống Tòa án cũng chỉ có hai cấp không? A. Có, mọi Tòa án khu vực là UBND cấp xã; B. Không còn cần Tòa án vì địa phương đã có HĐND; C. Có, mọi cơ quan phải có sơ đồ giống hệt đơn vị hành chính; D. Không, tổ chức và thẩm quyền Tòa án do luật về Tòa án quy định.

Đáp án:

• Câu 1: Quốc hội – Cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất; Chính phủ – Cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện hành pháp; Tòa án – Cơ quan xét xử, thực hiện tư pháp; Viện kiểm sát – Công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
• Câu 2: Đáp án C. Vì điều 110 sửa đổi quy định hai cấp, và điều 94, 102 phân biệt Chính phủ hành pháp với Tòa án xét xử; không thay chức năng bằng nơi đóng trụ sở.
• Câu 3: a) Đúng. b) Sai, vì Tòa án có chức năng xét xử theo luật, không phải mọi cơ quan nhà nước đều được tuyên bản án.
• Câu 4: Đáp án D. Phân cấp hành chính không tự xác định cơ cấu tư pháp; hệ thống Tòa án có quy định riêng.
  HS nêu được ghi nhớ: “Bộ máy có phân công chức năng và quan hệ trách nhiệm theo Hiến pháp; phân loại cơ quan theo chức năng, thẩm quyền và quan hệ chịu trách nhiệm, không chỉ tên trụ sở.”

Vận dụng: HS phân tích tình huống thực tế, lựa chọn cơ quan có thẩm quyền và hành động có căn cứ, tôn trọng quyền và thẩm quyền của người khác.

GV đưa ra tình huống: Bạn An thấy trên mạng xã hội một bài đăng khẳng định “UBND xã được quyền tuyên án vụ tranh chấp đất” và muốn chia sẻ. Đồng thời, bạn Bình muốn nộp hồ sơ xin cấp giấy tờ tại cơ quan hành chính nhưng không biết tìm cơ quan nào. HS thảo luận theo nhóm 4: (1) Bài đăng sai ở điểm nào, cần đối chiếu nguồn nào? (2) Bình nên liên hệ cơ quan nào và vì sao? (3) An nên hành động thế nào để không lan truyền thông tin sai và tôn trọng người viết bài? Nhiệm vụ về nhà: lập sơ đồ bộ máy nhà nước 1 trang, kèm 2 nguồn đối chiếu và 1 ví dụ.

Mỗi nhóm có bảng 3 dòng: (1) Lỗi: nhầm chức năng xét xử của cơ quan hành chính; cần đối chiếu Điều 102 và Điều 110 sửa đổi 2025 trong tài liệu bài học. (2) Bình nên liên hệ cơ quan hành chính (UBND/cơ quan chuyên môn) nếu thủ tục thuộc thẩm quyền hành chính; nếu tranh chấp cần giải quyết bằng xét xử thì liên hệ Tòa án. (3) An kiểm tra nguồn, không chia sẻ thông tin chưa xác thực, góp ý lịch sự với người đăng; hành động có căn cứ và tôn trọng người khác. Ghi nhận: HS sẽ hoàn thành sản phẩm về nhà.