Giáo án Bài 19. Đặc điểm, cấu trúc và nguyên tắc hoạt động của hệ thống chính trị Việt Nam

HS nhận ra vì sao không thể đồng nhất mọi tổ chức trong hệ thống chính trị với cơ quan nhà nước, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

HS quan sát sơ đồ giả định do một bạn vẽ: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ghi là « cơ quan xét xử » và Đoàn Thanh niên ghi là « bộ của Chính phủ ». HS trả lời câu hỏi: Nhãn nào chưa đúng? Vì sao? Từ đó đặt câu hỏi định hướng cho bài: Hệ thống chính trị gồm những bộ phận nào và khác bộ máy nhà nước ở điểm nào?

HS chỉ ra được hai nhãn sai: Mặt trận không phải Tòa án; Đoàn Thanh niên không phải bộ thuộc Chính phủ. HS ghi vào vở câu hỏi định hướng: « Hệ thống chính trị khác bộ máy nhà nước ở điểm nào? » và kết luận sơ bộ: không phải mọi tổ chức trong hệ thống chính trị đều là cơ quan nhà nước.

HS nêu được các bộ phận của hệ thống chính trị và giải thích được hệ thống chính trị rộng hơn bộ máy nhà nước nhờ phân biệt ba loại tổ chức: tổ chức lãnh đạo, cơ quan nhà nước, tổ chức tập hợp/đại diện.

HS đọc phần nội dung bài học và sơ đồ ba bộ phận trong sách giáo khoa, sau đó làm việc theo nhóm 4 hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Hệ thống chính trị gồm những bộ phận nào? (2) Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam khác nhau ở chức năng nào? (3) Vì sao nói hệ thống chính trị rộng hơn riêng bộ máy nhà nước? HS xem ví dụ về bài tập tương tác trên trang NeoEdu nếu có thiết bị.

Phiếu học tập số 1 đã điền đầy đủ. Kiến thức HS rút ra: Hệ thống chính trị gồm Đảng Cộng sản Việt Nam (tổ chức lãnh đạo), Nhà nước (cơ quan thực hiện quản lí theo thẩm quyền, gồm Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án, Viện kiểm sát, chính quyền địa phương) và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng các tổ chức chính trị–xã hội trực thuộc (tổ chức tập hợp, đại diện). Hệ thống chính trị rộng hơn bộ máy nhà nước vì bao gồm cả tổ chức lãnh đạo và tổ chức tập hợp, đại diện Nhân dân.

HS nêu được ba đặc điểm của hệ thống chính trị (tính nhất nguyên chính trị, tính thống nhất, tính nhân dân) và giải thích bằng dấu hiệu cụ thể, đồng thời tránh các cách diễn giải sai.

Kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm nhận một đặc điểm: nhóm 1 tính nhất nguyên chính trị (lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước và xã hội theo Điều 4); nhóm 2 tính thống nhất (mục tiêu, nguyên tắc, sự phối hợp giữa các bộ phận); nhóm 3 tính nhân dân (quyền làm chủ, lợi ích và sự tham gia của Nhân dân). GV đặt câu hỏi: (1) Đặc điểm này thể hiện qua dấu hiệu nào trong đời sống? (2) Cách hiểu nào là sai? Ví dụ: diễn giải nhất nguyên thành một cá nhân quyết định mọi việc; thống nhất thành xóa bỏ phân công; nhân dân thành bất cứ ai tự có quyền xử phạt.

Mỗi nhóm hoàn thành một ô trên khăn A0 gồm: khái niệm đặc điểm; hai dấu hiệu cụ thể; một cách hiểu sai cần tránh và lí do. Kiến thức HS rút ra: Mỗi hoạt động trong hệ thống chính trị phải xác định đúng chủ thể, nhiệm vụ, thẩm quyền và khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật.

HS đối chiếu Điều 9 sửa đổi 2025 để nêu được các tổ chức chính trị–xã hội trực thuộc Mặt trận và phân biệt được vai trò của họ với cơ quan nhà nước.

HS đọc Điều 9 (trích trong tư liệu) và trả lời câu hỏi: (1) Điều 9 nêu những tổ chức chính trị–xã hội nào trực thuộc Mặt trận? (2) Các tổ chức này có phải là bộ thuộc Chính phủ hoặc Tòa án không? (3) Giám sát và phản biện khác với quyền xử phạt, xét xử ở điểm nào? GV lưu ý: sơ đồ trước sửa đổi cần được gắn mốc lịch sử, không lặp lại sơ đồ cũ.

HS ghi đúng năm tổ chức chính trị–xã hội trực thuộc Mặt trận được Điều 9 nêu: Công đoàn Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam. Kiến thức HS rút ra: các tổ chức này không phải bộ hay Tòa án; giám sát, phản biện không đồng nghĩa với quyền xử phạt hay xét xử, việc xét xử do Tòa án thực hiện.

HS vận dụng kiến thức đã học để sửa nhãn sai, nhận xét đúng sai các nhận định và chọn đáp án đúng.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2 và bài tập tương tác trên trang NeoEdu nếu có thiết bị. Các bài tập: (1) Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp; (2) Chọn nhận xét đúng về tình huống Mặt trận và Đoàn Thanh niên; (3) Đánh giá hai nhận định; (4) Điền tên nội dung phù hợp; (5) Chọn quan hệ của Đoàn Thanh niên theo Điều 9; (6) Sửa hai nhãn sai trong sơ đồ. Sau đó cả lớp kiểm tra đáp án.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành. Đề và đáp án: (1) Đảng – lực lượng lãnh đạo theo Điều 4; Nhà nước – thực hiện quyền lực nhà nước theo phân công; Mặt trận – tập hợp, đại diện, giám sát, phản biện theo Điều 9. (2) Đáp án D: Mặt trận và Đoàn có vai trò chính trị–xã hội, không đồng nhất với cơ quan xét xử hay bộ. (3) a) Đúng: hệ thống chính trị rộng hơn bộ máy nhà nước; b) Sai: các bộ phận có vai trò khác nhau, Mặt trận không tự có thẩm quyền xét xử hay cưỡng chế. (4) Hệ thống chính trị. (5) Đáp án D: Đoàn là tổ chức chính trị–xã hội trực thuộc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. (6) Sửa nhãn: Mặt trận không là Tòa án; Đoàn Thanh niên không là bộ thuộc Chính phủ mà là tổ chức chính trị–xã hội trực thuộc Mặt trận theo Điều 9 sửa 2025.

HS vận dụng kiến thức để giới thiệu ngắn gọn về hệ thống chính trị, nêu một việc mình có thể tham gia và giới hạn cần tôn trọng.

Tình huống: Trường em có kế hoạch tổ chức buổi tìm hiểu Hiến pháp do Đoàn Thanh niên phối hợp với nhà trường tổ chức. Một bạn muốn « xử phạt » các bạn không tham gia hoặc muốn thay Đoàn quyết định nội dung. HS làm việc nhóm đôi, viết lời giới thiệu bốn câu cho nhóm bạn về: ba bộ phận hệ thống chính trị; quan hệ của Đoàn Thanh niên theo Điều 9 sửa 2025; một việc học sinh có thể tham gia; một giới hạn cần tôn trọng.

Đoạn giới thiệu bốn câu, ví dụ: « Hệ thống chính trị Việt Nam gồm Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cùng phát huy quyền làm chủ của Nhân dân. Đoàn Thanh niên là tổ chức chính trị–xã hội trực thuộc Mặt trận, không phải bộ thuộc Chính phủ. Học sinh có thể tham gia góp ý và các hoạt động tìm hiểu pháp luật do Đoàn tổ chức. Chúng ta không tự xử phạt bạn khác và cần tôn trọng quyền riêng tư của mỗi người. »