Giáo án Bài 16. Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp

Huy động kinh nghiệm của HS về quyền ngôn luận và quyền riêng tư; nhận ra rằng một quyền không cho phép xâm phạm quyền của người khác, từ đó xác định vấn đề cần giải quyết của bài học.

GV trình chiếu tình huống giả định: “Một nhóm muốn góp ý nội quy nhưng kèm hồ sơ sức khỏe của bạn chưa đồng ý. Nhóm nói Điều 25 ngôn luận cho phép đăng mọi dữ liệu đúng.”
GV đặt câu hỏi: (1) Theo em, nhóm này có quyền góp ý nội quy không? (2) Việc đăng hồ sơ sức khỏe của bạn có được coi là thực hiện quyền không? Vì sao? (3) Một thông tin đúng có luôn được công bố công khai không?
HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó ghi tên ý kiến lên bảng con và giơ bảng.

Dự kiến HS nêu được: nhóm có quyền góp ý nội quy (quyền ngôn luận, Điều 25) nhưng việc đăng hồ sơ sức khỏe của bạn khi bạn chưa đồng ý là không đúng, vì quyền này không xóa quyền riêng tư (Điều 21) và nghĩa vụ tôn trọng quyền người khác (Điều 15). Thông tin đúng chưa đủ để công bố. GV ghi các ý kiến lên bảng và giữ lại để đối chiếu cuối tiết.

Nêu được khái niệm quyền và nghĩa vụ hiến định; phân biệt quyền con người với quyền công dân; giải thích nghĩa vụ tôn trọng quyền người khác và điều kiện hạn chế quyền theo luật.

Kĩ thuật khăn trải bàn theo nhóm 4, làm việc cặp đôi trước rồi thống nhất trong nhóm. HS đọc mục “Hiểu bản chất và phân biệt” trong SGK và phần Khái niệm, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 với các câu hỏi:

• Quyền con người và quyền công dân khác nhau ở điểm nào về chủ thể?
• Vì sao nghĩa vụ tôn trọng quyền người khác được coi là giới hạn quan trọng?
• Hạn chế quyền trong trường hợp nào là đúng, và vì sao không được do người quản lí tùy đặt?
  Mỗi nhóm đặt bài làm vào giữa khăn trải bàn; mỗi HS ghi ý riêng vào ô của mình ở vòng ngoài, sau đó thống nhất ý chung ở ô trung tâm.

Kết quả thống nhất của nhóm, dự kiến:

• Quyền con người: được ghi cho mọi người trong nhiều lĩnh vực, không phụ thuộc quốc tịch.
• Quyền công dân: gắn với quốc tịch theo từng điều của Hiến pháp; cần đọc kĩ chủ thể của từng điều.
• Nghĩa vụ: tôn trọng quyền người khác, không xâm hại lợi ích hợp pháp; đây là giới hạn của việc thực hiện quyền.
• Hạn chế quyền: chỉ theo luật, trong trường hợp cần thiết được Hiến pháp quy định; không do người quản lí tùy đặt.
  Kiến thức HS rút ra: quyền đi đôi với nghĩa vụ và giới hạn; đọc đúng chủ thể trước khi xác định mình có quyền hay không.

Nhận diện được quyền và nghĩa vụ thuộc các nhóm chính trị, dân sự, kinh tế, giáo dục và nghĩa vụ công dân theo đúng Điều của Hiến pháp; phân biệt được quyền với nghĩa vụ trong từng ví dụ.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia gồm 4 nhóm, mỗi nhóm nhận một nhóm nội dung: (1) Chính trị: quyền ngôn luận Điều 25, quyền tham gia quản lí nhà nước và xã hội Điều 28; (2) Dân sự: bảo vệ thân thể, sức khỏe, danh dự Điều 20 và đời sống riêng tư Điều 21; (3) Kinh tế: quyền sở hữu Điều 32, kinh doanh trong ngành nghề pháp luật không cấm Điều 33, lao động Điều 35; (4) Giáo dục và nghĩa vụ: quyền và nghĩa vụ học tập Điều 39; nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc, tuân theo Hiến pháp và pháp luật, nộp thuế theo luật các Điều 45–47.
Nhóm chuyên gia hoàn thành Phiếu học tập số 2 cho nhóm nội dung của mình, nêu một ví dụ đời sống và chỉ rõ chủ thể, điều kiện.
Vòng 2: HS chuyển sang nhóm mảnh ghép (mỗi nhóm có đủ 4 chuyên gia) để trình bày và ghi lại nội dung các nhóm khác.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh cho từng nhóm chuyên gia, dự kiến:

• Chính trị: quyền ngôn luận (Điều 25) và tham gia quản lí nhà nước, xã hội (Điều 28); ví dụ góp ý nội quy bằng kênh phù hợp.
• Dân sự: bảo vệ thân thể, sức khỏe, danh dự (Điều 20), đời sống riêng tư (Điều 21); ví dụ không công bố hồ sơ sức khỏe của người khác khi chưa đồng ý.
• Kinh tế: quyền sở hữu (Điều 32), kinh doanh trong ngành nghề pháp luật không cấm (Điều 33), lao động (Điều 35).
• Giáo dục và nghĩa vụ: quyền học tập (Điều 39) không cho phép cản trở người khác học; nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc, tuân theo Hiến pháp và pháp luật, nộp thuế theo luật (Điều 45–47).
  Kiến thức HS rút ra: mỗi quyền có chủ thể và điều kiện riêng; nghĩa vụ đi kèm quyền và không thể tách rời.

Vận dụng kiến thức để xử lí các câu hỏi về chủ thể quyền, điều kiện thực hiện quyền và giới hạn của quyền; tự kiểm tra kết quả học tập.

HS làm bài tập nhanh theo hình thức giơ bảng con, sau đó đối chiếu trong nhóm. Các câu hỏi lấy từ bài tập của bài học, dùng tình huống góp ý nội quy:

• Câu 1: Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp (Mọi người – chủ thể không chỉ giới hạn quốc tịch khi điều quy định; Công dân – chủ thể gắn quốc tịch theo điều; Nghĩa vụ – trách nhiệm pháp lí theo quy định).
• Câu 2: Điều chỉnh nào phù hợp với tình huống? A. Nêu góp ý có căn cứ và bỏ dữ liệu riêng tư không cần thiết; B. Đăng hồ sơ vì thông tin đúng; C. Từ bỏ mọi quyền góp ý; D. Chỉ đổi tên nhưng giữ chi tiết nhận diện.
• Câu 3: Đánh giá a) Thực hiện quyền cần tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác; b) Quyền cơ bản chỉ dành cho người đã được khen thưởng.
• Câu 4: Khi đọc quyền riêng tư theo Điều 21, vì sao phải chú ý chữ “mọi người”? A. Chỉ người đủ tuổi bầu cử được bảo vệ; B. Quyền chỉ dành cho người có thành tích học tập; C. Người không có quốc tịch Việt Nam không có đời sống riêng tư; D. Không được tự thu hẹp chủ thể thành chỉ một nhóm công dân.
• Câu 5: Thông tin đúng có đồng nghĩa được chia sẻ công khai mọi nơi không? Vì sao?

Đáp án dự kiến:

• Câu 1: Mọi người – chủ thể không chỉ giới hạn quốc tịch khi điều quy định; Công dân – chủ thể gắn quốc tịch theo điều; Nghĩa vụ – trách nhiệm pháp lí theo quy định.
• Câu 2: Đáp án A. Điều 25 không xóa Điều 21 (riêng tư) và Điều 15 (tôn trọng quyền người khác); thông tin đúng chưa đủ để công bố.
• Câu 3: a) Đúng. b) Sai, vì quyền cơ bản không phải là phần thưởng; thực hiện quyền theo chủ thể và điều kiện pháp luật, không theo việc được khen.
• Câu 4: Đáp án D. Điều 21 ghi “mọi người”, phải phân biệt chủ thể của từng điều, không tự đặt điều kiện ngoài văn bản.
• Câu 5: Không. Tính xác thực khác với quyền công bố và sự cần thiết. Cần xét quyền riêng tư, căn cứ pháp luật, sự đồng ý và mục đích; không dùng tính đúng làm giấy phép cho mọi việc công bố.
  Học liệu số NeoEdu (phần bài tập tương tác) có thể dùng để HS tự kiểm tra thêm sau tiết học.

Vận dụng kiến thức để viết lại một góp ý về nội quy theo cách thực hiện quyền ngôn luận đúng pháp luật và tôn trọng quyền riêng tư của người khác; chọn phương án phản hồi phù hợp.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 3: viết lại góp ý về nội quy của trường trong tình huống giả định, sao cho không đính kèm hồ sơ sức khỏe và dữ liệu nhận diện không cần thiết của bạn. Nhóm cần nêu rõ: (1) nội dung góp ý về quy định chung và kênh phản hồi; (2) cách bảo vệ quyền riêng tư và nghĩa vụ tôn trọng quyền người khác; (3) đề nghị nhà trường giải thích phương án và phản hồi bằng cách phù hợp. Nhóm không được bịa lịch kiểm tra hay chi tiết không có thật.
Tiêu chí tham khảo (thang 1 điểm): góp ý về quy định/kênh phản hồi chung, không bịa chi tiết (0,4 điểm); bỏ hồ sơ sức khỏe và dữ liệu không cần thiết, giải thích căn cứ riêng tư, tôn trọng quyền (0,35 điểm); đề nghị phương án và phản hồi phù hợp, không từ bỏ mọi quyền góp ý (0,25 điểm). Chấp nhận cách diễn đạt khác có căn cứ phù hợp yêu cầu.

Đoạn góp ý hoàn chỉnh của nhóm, dự kiến:

• “Chúng em đề nghị nhà trường có kênh góp ý nội quy rõ ràng và công bố cách tiếp nhận, phản hồi. Chúng em sẽ nêu nhận xét có căn cứ về quy định chung, không đính kèm hồ sơ sức khỏe hoặc dữ liệu nhận diện không cần thiết của bạn. Chúng em xin nhà trường giải thích phương án và lí do, đồng thời bảo vệ quyền riêng tư theo Điều 21 và nghĩa vụ tôn trọng quyền người khác theo Điều 15.”
  Kiến thức HS vận dụng: quyền góp ý đi kèm nghĩa vụ tôn trọng quyền riêng tư; thông tin đúng chưa đủ để công bố.