Hồ sơ học tập tự biên soạn để dùng độc lập với bài giảng:
Phân tích cơ sở Văn Lang - Âu Lạc
Lưu vực sông Hồng, sông Mã, sông Cả có phù sa, nước và khí hậu thuận lợi trồng lúa; lũ, hạn lại đòi hỏi hợp tác. Cư dân qua các văn hoá tiền Đông Sơn đến Đông Sơn phát triển công cụ, luyện kim, trao đổi, làm xã hội phân hoá và nhà nước xuất hiện. Đây là quan hệ giữa tự nhiên, kĩ thuật và tổ chức cộng đồng, không phải chỉ một yếu tố quyết định. Thành tựu gồm nhà nước Văn Lang - Âu Lạc, nghề lúa nước, đúc đồng, trống đồng, thành Cổ Loa, nhà sàn, tín ngưỡng tự nhiên và tổ tiên.
Chăm-pa: nội lực và giao lưu
Cơ sở tự nhiên là dải duyên hải, lưu vực sông, đồng bằng hẹp và cửa biển miền Trung; nông nghiệp kết hợp nghề biển, thủ công và trao đổi. Cư dân văn hoá Sa Huỳnh cùng các nhóm khác tạo cơ sở xã hội; giao lưu Ấn Độ mang đến ảnh hưởng chữ viết, tôn giáo, tổ chức nhà nước. Năm 192 gắn sự ra đời Lâm Ấp, một tiền đề lịch sử của Chăm-pa. Chữ Chăm cổ, đền tháp Mỹ Sơn, nghệ thuật điêu khắc và Phật giáo ở Đồng Dương thể hiện tiếp biến chứ không sao chép thụ động.
Phù Nam và thực hành sử dụng nguồn
Hạ lưu Mê Công có đồng bằng phù sa, kênh rạch và vị trí nối tuyến biển; văn hoá tiền Óc Eo, sản xuất và trao đổi tạo cơ sở xã hội. Cư dân bản địa và các nhóm cư dân giao lưu cùng tạo dựng Phù Nam khoảng đầu Công nguyên. Nông nghiệp, thủ công, thương mại biển phát triển; Óc Eo là trung tâm khảo cổ quan trọng. Chữ Phạn, Hin-đu giáo và Phật giáo cho thấy ảnh hưởng Ấn Độ. Thực hành sưu tầm: tra hồ sơ Mỹ Sơn để nghiên cứu Chăm-pa; tra giới thiệu bảo tàng về hiện vật Óc Eo để nghiên cứu Phù Nam. Ghi xuất xứ, chất liệu, niên đại, nhận xét và giới hạn. Một đồng tiền tìm thấy chứng tỏ giao lưu nhưng không tự xác định biên giới nhà nước.
Sản phẩm hồ sơ hoàn chỉnh
Mẫu hồ sơ biên soạn: đối tượng là quần thể đền tháp Mỹ Sơn; địa điểm hiện nay thuộc thành phố Đà Nẵng sau sắp xếp cấp tỉnh năm 2025; nguồn là hồ sơ Di sản thế giới của UNESCO. Công trình là chứng cứ cho kiến trúc, tôn giáo và hoạt động của vương quốc Chăm-pa, không đại diện mọi nơi, mọi thời. Với hiện vật Óc Eo, cần đọc nhãn bảo tàng trước khi nêu nơi tìm thấy và chức năng. Giải pháp bảo vệ: không lấy hiện vật, không khắc chữ, dùng ảnh được phép và giới thiệu đúng nguồn; xử lí kĩ thuật do chuyên gia thực hiện.
Nhà nước, đời sống và thành tựu của ba nền văn minh
| Bình diện | Văn Lang–Âu Lạc | Chăm-pa | Phù Nam |
|---|
| Tổ chức quyền lực | Văn Lang gắn Hùng Vương; Lạc hầu, Lạc tướng giúp quản lí; làng có Bồ chính. Âu Lạc gắn An Dương Vương và Cổ Loa | Nhà vua giữ quyền lực cao, có quan văn, quan võ và hệ thống quản lí địa phương | Nhà vua kết hợp quyền lực cai trị với tín ngưỡng, có quan lại và liên kết nhiều tiểu quốc |
| Sản xuất và trao đổi | Lúa nước, chăn nuôi, đánh bắt; luyện kim, đúc đồng, làm gốm, dệt | Trồng lúa, tưới tiêu, thủ công, nghề biển và cảng thị | Lúa nước, làm gốm, luyện kim, thuỷ tinh, đóng thuyền và giao thương qua Óc Eo |
| Đời sống vật chất | Thức ăn gắn lúa gạo, rau, cá; nhà sàn; thuyền bè; đồ trang sức | Nhà sàn, vải quấn và trang sức trong nhiều mô tả cổ; ăn uống gắn lúa và sản vật địa phương | Nhà sàn và thuyền phù hợp môi trường sông nước; đồ trang sức, đồ dùng bằng nhiều vật liệu |
| Đời sống tinh thần | Thờ tự nhiên, tổ tiên, phồn thực; âm nhạc và tạo hình trên trống đồng | Tín ngưỡng bản địa cùng Hin-đu giáo, Phật giáo và những ảnh hưởng về sau; chữ Chăm; đền tháp, tượng, phù điêu | Thờ tự nhiên, phồn thực cùng ảnh hưởng Hin-đu giáo, Phật giáo; chữ Phạn và tượng tôn giáo |
Các đặc điểm trên là khái quát từ nguồn lịch sử và khảo cổ, không phải cách sống của mọi người trong mọi thế kỉ. Ở Chăm-pa và Phù Nam, sản xuất, trao đổi, tích luỹ và liên kết cộng đồng tạo điều kiện cho phân hoá xã hội, tổ chức quyền lực; ảnh hưởng Ấn Độ bổ sung chứ không xoá nền tảng đó.
Hai phiếu sưu tầm đã điền và giới hạn sử dụng
Phiếu Chăm-pa. Đối tượng: quần thể Mỹ Sơn. Nguồn truy tìm: hồ sơ My Son Sanctuary của UNESCO, https://whc.unesco.org/en/list/949/ . Thông tin rút ra: công trình giúp nghiên cứu kiến trúc tôn giáo và lịch sử vương quốc Chăm-pa; địa chỉ cấp tỉnh hiện nay là thành phố Đà Nẵng sau sắp xếp 2025. Cách dùng: chọn chi tiết kiến trúc có chú thích để giải thích quan hệ tôn giáo–nghệ thuật. Giới hạn: một quần thể không phản ánh toàn bộ sinh hoạt, sản xuất của mọi cư dân.
Phiếu Phù Nam. Đối tượng: bình gốm ken-đi thuộc văn hoá Óc Eo, được giới thiệu trong hình mở đầu Bài 9, trang 59 của bản sách hiện hành ở đường dẫn nguồn bài học. Mô tả bằng lời để dùng không cần ảnh: một bình có thân chứa, miệng và vòi rót; đó là đồ gốm, không phải tượng thần hoặc trống đồng. Cách dùng: đưa vào nhóm chứng cứ về chế tác và đồ dùng khi so sánh với dấu tích kinh tế Óc Eo. Giới hạn: chú thích ấy chưa cho đủ địa điểm khai quật, niên đại cụ thể hay người sử dụng, nên phiếu không tự điền các thông tin này. Hai phiếu là sản phẩm học tập từ nguồn đã chỉ rõ, không giả là một chuyến khảo sát bảo tàng.
