Hồ sơ học tập tự biên soạn để dùng độc lập với bài giảng:
Lần thứ ba: điện tử, tin học, tự động hoá
Từ khoảng thập niên 1940, nghiên cứu khoa học gắn chặt với sản xuất. Máy tính, điện tử, tự động hoá, công nghệ thông tin và Internet làm thay đổi cách xử lí thông tin. Vật liệu mới, nguồn năng lượng mới, công nghệ sinh học và chinh phục vũ trụ mở rộng năng lực con người. Năm 1957 Liên Xô phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên; năm 1961 I-u-ri Ga-ga-rin bay vào vũ trụ; năm 1969 Neo Am-strong (Neil Armstrong) là người đầu tiên đặt chân lên Mặt Trăng. Đây là các mốc khác nhau, không thể thay thế cho nhau.
Lần thứ tư và những lựa chọn hiện nay
Từ đầu thế kỉ XXI, sự hội tụ công nghệ số, sinh học và vật lí thúc đẩy trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, dữ liệu lớn, in 3D và hệ thống thông minh. Không phải cứ có một máy tính là đã đạt toàn bộ cách mạng lần thứ tư. Sản xuất, y tế, giáo dục và quản lí có thêm công cụ; đồng thời xuất hiện rủi ro dữ liệu cá nhân, lệ thuộc nền tảng, chênh lệch kĩ năng và việc làm. Dùng công nghệ cần kiểm chứng thông tin, bảo vệ quyền riêng tư và chịu trách nhiệm về quyết định.
Phân tích trường hợp minh hoạ
Trường hợp giả định: kho hàng dùng cảm biến ghi nhiệt độ, phần mềm cảnh báo và người phụ trách quyết định xử lí. Cảm biến kết nối là một ứng dụng Internet vạn vật; dữ liệu hỗ trợ quyết định nhưng không thay thế trách nhiệm con người. Muốn chứng minh hiệu quả phải có số liệu trước - sau cùng điều kiện đo; không bịa phần trăm tiết kiệm. Bảng đánh giá gồm lợi ích dự kiến, nguy cơ, biện pháp kiểm soát và tiêu chí kiểm chứng.
Phân biệt công nghệ và tác động hai mặt
| Công nghệ | Cách hoạt động ở mức khái quát | Câu hỏi trách nhiệm |
|---|
| Máy tính, tự động hoá | Xử lí thông tin, điều khiển một số thao tác theo chương trình | Ai kiểm tra dữ liệu và xử lí lỗi? |
| Internet vạn vật | Đồ vật có cảm biến hoặc bộ điều khiển trao đổi dữ liệu qua kết nối | Dữ liệu nào được thu, ai có quyền truy cập? |
| Trí tuệ nhân tạo | Hệ thống thực hiện một số nhiệm vụ nhận dạng, dự đoán hoặc tạo nội dung | Kết quả được kiểm chứng và trách nhiệm quyết định được xác định thế nào? |
| Dữ liệu lớn, điện toán đám mây | Xử lí dữ liệu quy mô lớn, dùng tài nguyên tính toán qua mạng | Quyền riêng tư, an ninh và phụ thuộc dịch vụ được quản lí ra sao? |
| In 3D, công nghệ gen, vật liệu mới và na-nô | Can thiệp cách tạo vật thể, đặc tính sinh học hoặc cấu trúc vật liệu | Ứng dụng cần quy định an toàn, chuyên môn và đánh giá tác động nào? |
Năng suất và tiếp cận tri thức có thể tăng, nhưng kĩ năng việc làm, khoảng cách tiếp cận và văn hoá giao tiếp cũng biến đổi. Khi tham gia mạng, không đăng dữ liệu riêng tư của người khác, không xúc phạm hoặc phát tán tin chưa kiểm chứng; tôn trọng quyền tác giả và báo người có trách nhiệm khi gặp nội dung gây hại. Việc một hệ thống làm được nhiệm vụ không đồng nghĩa nó có quyền quyết định thay con người.
