Giáo án Bài 1. Giới thiệu chung về cây ăn quả

Kích hoạt kiến thức nền của HS về cây ăn quả và xác định vấn đề cần giải quyết: vì sao không thể chọn cây chỉ theo sở thích hoặc giá quả.

GV đưa hình ảnh một số cây ăn quả quen thuộc ở địa phương và một tình huống ngắn: sân trường nhỏ, có nắng và nước sạch, muốn trồng cây ăn quả để lấy bóng mát và thu hoạch. HS trả lời câu hỏi: (1) Cây ăn quả mang lại lợi ích gì cho gia đình và cộng đồng? (2) Nếu chỉ chọn loại quả có giá cao nhất, em có lo ngại gì? Ghi nhanh ý kiến vào vở.

Danh sách 3 đến 4 lợi ích của cây ăn quả (cung cấp thực phẩm, nguyên liệu chế biến, thu nhập, che phủ đất và tạo cảnh quan). Một câu nêu nhận định ban đầu: giá quả cao chưa đủ để chọn cây vì còn phụ thuộc điều kiện trồng, không gian và chăm sóc. GV ghi tiêu đề bài học và nêu nhiệm vụ: tìm hiểu ba khái niệm Rễ, Lá, Ngoại cảnh và cách khảo sát điều kiện trước khi chọn cây.

Nêu được khái niệm Rễ và Lá, phân biệt được chức năng của hai cơ quan này trong đời sống cây ăn quả.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Khái niệm và Ghi nhớ trong sách giáo khoa, hoàn thành Phiếu học tập số 1: điền chức năng của Rễ và Lá vào bảng; đọc vai trò của thân cành, hoa, quả trong bài để so sánh (chỉ dùng dữ kiện có trong bài).

Kết quả điền Phiếu học tập số 1:

• Rễ: Cơ quan hấp thu nước và chất khoáng từ vùng rễ.
• Lá: Cơ quan quang hợp chủ yếu của cây.
• Phân biệt: Rễ lấy nước và chất khoáng từ đất; Lá tiến hành quang hợp, là cơ quan chính tạo chất hữu cơ cho cây.
  Kiến thức HS rút ra: Rễ và Lá là hai cơ quan có chức năng khác nhau, cần đều được chăm sóc để cây sinh trưởng tốt.

Nêu được khái niệm Ngoại cảnh và giải thích được vì sao cần khảo sát khí hậu, đất, nguồn nước, diện tích trước khi chọn cây.

HS đọc mục Quy trình, kiểm soát và sản phẩm mẫu, hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần 1: khái niệm Ngoại cảnh và các yếu tố cần khảo sát; phần 2: sắp xếp bước quy trình chọn cây theo quan hệ trước sau; phần 3: đọc mẫu quyết định sân trường).

Kết quả Phiếu học tập số 2:

• Ngoại cảnh: Các điều kiện môi trường ảnh hưởng sinh trưởng của cây.
• Các yếu tố khảo sát: khí hậu địa phương, đất và khả năng thoát nước, nguồn nước, diện tích, giống và đầu ra.
• Thứ tự quy trình: Ghi mục tiêu và diện tích trồng → Khảo sát khí hậu, đất và nguồn nước → Đối chiếu yêu cầu từng cây dự kiến → Chọn cây rồi lập kế hoạch chăm sóc. Mỗi bước sử dụng kết quả của bước trước.
• Mẫu sân trường: sân nhỏ, có nắng và nước sạch nhưng không đủ chỗ cho cây tán lớn thì chọn mô hình cây phù hợp chậu hoặc không gian; không chọn sầu riêng chỉ vì giá quả cao.
  Kiến thức HS rút ra: Điều kiện ngoại cảnh quyết định việc cây có sinh trưởng tốt hay không; chọn cây phải dựa trên khảo sát chứ không dựa trên giá quả.

Củng cố khái niệm Rễ, Lá, Ngoại cảnh; nhận biết quan niệm sai về nhu cầu nước của cây ăn quả.

HS làm bài tập trên bảng phụ hoặc trên trang bài học NeoEdu (phần bài tập tương tác). Gồm 4 câu:
(1) Trong bài 1, mô tả nào đúng về Rễ? A. Cơ quan hấp thu nước và chất khoáng từ vùng rễ; B. Cơ quan quang hợp chủ yếu của cây; C. Các điều kiện môi trường ảnh hưởng sinh trưởng của cây; D. Mọi cây ăn quả đều sinh trưởng tốt với cùng một lượng nước mỗi ngày.
(2) Ghép đúng thuật ngữ với ý nghĩa: Rễ, Lá, Ngoại cảnh.
(3) Nhận định: Mọi cây ăn quả đều sinh trưởng tốt với cùng một lượng nước mỗi ngày. Đúng hay sai?
(4) Chọn thuật ngữ phù hợp: Cơ quan quang hợp chủ yếu của cây được gọi là {{1}}.

Đáp án:
(1) A. Rễ là cơ quan hấp thu nước và chất khoáng từ vùng rễ.
(2) Rễ – Cơ quan hấp thu nước và chất khoáng từ vùng rễ; Lá – Cơ quan quang hợp chủ yếu của cây; Ngoại cảnh – Các điều kiện môi trường ảnh hưởng sinh trưởng của cây.
(3) Sai. Nhu cầu nước phụ thuộc loài, giai đoạn, đất, thời tiết và khả năng thoát nước.
(4) Lá.
Kiến thức HS rút ra: Không có một lượng nước cố định áp dụng cho mọi cây ăn quả và mọi vườn.

Vận dụng kiến thức về Ngoại cảnh và phép tính diện tích để phân tích một tình huống thực tế, nhận xét mức độ phù hợp của phương án trồng cây.

HS làm việc nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần 4: tình huống sân trường):
(a) Theo bài toán giả định, mỗi cây cần 4 m² đất và có 60 m² khu trồng hữu dụng, không tính lối đi. Tối đa bao nhiêu cây theo điều kiện diện tích này?
(b) Vì sao giá quả cao chưa đủ để chọn cây cho sân trường?
(c) Ở một chậu có lỗ thoát nước, em phân biệt thông tin đã biết và thông tin cần đo trước khi trồng như thế nào?
Sau đó, mỗi nhóm viết 3 đến 5 dòng đề xuất lựa chọn cây cho sân trường, nêu rõ điều kiện đã biết và điều kiện cần khảo sát thêm.

Đáp án tham khảo:
(a) $60 : 4 = 15$ cây. Mật độ thực tế phải theo loài, giống và thiết kế, không lấy con số này làm khuyến cáo chung.
(b) Còn phải phù hợp khí hậu, rễ và tán, diện tích, nguồn nước, thời gian chăm sóc và an toàn cho học sinh. Giá biến động, không bảo đảm cây sống hay sinh lãi.
(c) Đã biết: có lỗ thoát nước. Chưa biết: đất thoát nhanh hay chậm, số giờ nắng thực tế và nhu cầu của giống. Cần kiểm tra thoát nước, ghi nhận số giờ nắng thực tế, tra yêu cầu loài trước khi trồng; không ghi cây chắc chắn cho quả.
Sản phẩm nhóm: đoạn đề xuất ngắn, có dữ kiện đã biết và điều kiện cần khảo sát, không ghi năng suất cụ thể nếu không có căn cứ.