Giáo án Tri thức ngữ văn trang 90

Huy động vốn hiểu biết của HS về cách đọc một văn bản thông tin và gợi nhu cầu tìm hiểu bốn khái niệm của bài học.

GV trình chiếu một tờ giới thiệu giả định về khu di tích có cổng, nền điện và hiện vật khảo cổ. Tờ giới thiệu có ảnh dấu tích thật và một hình vẽ phục dựng nhưng không có chú thích. HS đọc nhanh và trả lời câu hỏi: “Khi đọc tờ giới thiệu này, em tin điều gì ngay? Điều gì khiến em chưa chắc chắn?”

Danh sách 2–3 thắc mắc của HS, ví dụ: hình vẽ là phục dựng hay ảnh chụp; thông tin lấy từ đâu; người viết muốn nhấn mạnh điều gì. Từ đó GV dẫn vào bài: bộ công cụ gồm bốn khái niệm giúp đọc đúng văn bản thông tin.

Nêu được khái niệm thông tin cơ bản và cách tổ chức văn bản thông tin; nhận ra vai trò của từng khái niệm trong việc giúp hiểu đối tượng.

HS làm việc theo cặp, đọc mục “Thông tin cơ bản” và “Cách tổ chức” trong SGK trang 90, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Thông tin cơ bản là gì và giúp người đọc điều gì? (2) Kể các kiểu tổ chức văn bản thông tin được nêu. (3) Với khu di tích có cổng, nền điện và hiện vật khảo cổ, em sẽ sắp xếp giới thiệu theo kiểu nào và vì sao?

Phiếu học tập số 1 được điền đầy đủ:

• Thông tin cơ bản là những dữ kiện chính giúp hiểu đối tượng.
• Cách tổ chức có thể theo không gian, thời gian, phân loại hoặc quan hệ nguyên nhân–kết quả.
• Ví dụ vận dụng: giới thiệu theo không gian (từ cổng đến nền điện, rồi đến khu trưng bày hiện vật) hoặc theo phân loại (dấu tích, hiện vật, phần phục dựng).
• Kết luận HS ghi vào vở: Thông tin cơ bản cho biết “có gì”; cách tổ chức cho biết “sắp xếp ra sao” để người đọc theo dõi.

Giải thích được vai trò của ảnh, sơ đồ, bảng và yêu cầu chú thích, nguồn; nhận biết được thái độ người viết qua cách chọn dữ kiện và từ ngữ.

HS làm việc theo nhóm 4, đọc mục “Phương tiện phi ngôn ngữ” và “Thái độ người viết” trong SGK. Nhiệm vụ: (1) Nêu yêu cầu đối với ảnh, sơ đồ, bảng trong văn bản thông tin. (2) Giải thích vì sao sơ đồ khái niệm không tự là bản đồ thực địa. (3) Thảo luận: cách chọn dữ kiện hoặc từ ngữ nào có thể cho thấy người viết đánh giá khu di tích theo hướng nhất định? Nhóm ghi kết quả vào Phiếu học tập số 2.

Phiếu học tập số 2 được hoàn thành:

• Ảnh, sơ đồ, bảng hỗ trợ thông tin nhưng cần có chú thích và nguồn để người đọc biết đó là ảnh dấu tích thật hay hình phục dựng, sơ đồ được vẽ theo nguồn nào.
• Sơ đồ khái niệm chỉ trình bày quan hệ giữa các ý; nó không tự là bản đồ thực địa nên không thể dùng để chỉ đường.
• Thái độ người viết có thể bộc lộ qua việc chọn dữ kiện (chỉ đưa ảnh đẹp, bỏ phần dấu tích chưa rõ) và từ ngữ (dùng từ khẳng định mạnh như “chắc chắn” khi chưa có căn cứ).
• Kết luận nhóm: người đọc cần kiểm tra chú thích, nguồn và từ ngữ để phân biệt thông tin với đánh giá.

Vận dụng bốn khái niệm để ghép đúng, chọn đúng và đánh giá đúng các nhận định trong tình huống khu di tích.

GV dùng ba bài tập trong SGK (bài 1, 2, 3) kết hợp học liệu tương tác NeoEdu để HS tự kiểm tra. HS làm cá nhân 4 phút, sau đó đối chiếu theo cặp. Tình huống: nhóm giới thiệu khu di tích có cổng, nền điện và hiện vật khảo cổ; một hình vẽ phục dựng được đặt cạnh ảnh dấu tích thật nhưng chưa ghi chú; nhóm định dùng sơ đồ khái niệm làm bản chỉ đường.
Bài 1: Ghép khái niệm với nội dung.
Bài 2: Chọn việc sửa cần thiết nhất để tránh hiểu sai chứng cứ: A. Ghi rõ ảnh dấu tích, hình phục dựng và giới hạn sơ đồ; B. Xóa mọi nguồn để trang trông thoáng; C. Gọi mọi hình là ảnh chụp công trình còn nguyên; D. Dùng nét vẽ đẹp để thay dữ kiện chưa biết.
Bài 3: Xét hai nhận định: a) Dấu tích có thể giúp tìm hiểu nhiều lớp lịch sử. b) Hình phục dựng luôn chứng minh tòa nhà vẫn còn nguyên.

Đáp án:
Bài 1: Thông tin cơ bản – những dữ kiện chính giúp hiểu đối tượng; Cách tổ chức – theo không gian, thời gian, phân loại hoặc quan hệ nguyên nhân–kết quả; Phương tiện phi ngôn ngữ – ảnh, sơ đồ, bảng hỗ trợ thông tin nhưng cần chú thích và nguồn; Thái độ người viết – cách chọn dữ kiện và từ ngữ có thể bộc lộ sự đánh giá.
Bài 2: Đáp án A. Loại hình ảnh và phạm vi sử dụng quyết định người đọc có hiểu đúng thông tin; sơ đồ khái niệm không tự là bản đồ thực địa.
Bài 3: a) Đ. b) S, vì hình phục dựng là phần dựng lại theo giả định, không chứng minh công trình còn nguyên; nhận định vượt quá căn cứ.

Vận dụng bốn khái niệm để đánh giá một nhận định trong tình huống thực tế, nêu dữ kiện mâu thuẫn và đề nghị cách kiểm tra bằng lời lẽ lịch sự.

HS làm cá nhân, viết lời góp ý 3–4 câu cho người tin vào nhận định: “Hình phục dựng luôn chứng minh tòa nhà vẫn còn nguyên.” Yêu cầu: dùng chi tiết trong tình huống (cổng, nền điện, hiện vật, hình phục dựng, ảnh dấu tích thật), chỉ ra dữ kiện chưa đủ căn cứ và đề nghị cách kiểm tra (xem chú thích, nguồn, đối chiếu ảnh dấu tích). Không phán xét cá nhân người viết. Sau đó 2 HS đổi bài góp ý cho nhau trong 2 phút.

Lời góp ý mẫu: “Bạn nên xem lại nhận định về hình phục dựng. Hình vẽ được đặt cạnh ảnh dấu tích thật nhưng chưa có chú thích, nên chưa đủ để kết luận tòa nhà còn nguyên. Hình phục dựng chỉ thể hiện một cách hình dung. Bạn có thể kiểm tra chú thích và nguồn của hình, rồi đối chiếu với ảnh dấu tích để xem phần nào là dữ kiện thật, phần nào là dựng lại.” HS nhận ra: kết luận chỉ đúng trong phạm vi căn cứ; cần ghi chú và nguồn để người đọc hiểu đúng.