Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 95 (Tập hai)

HS nhận ra hai câu cùng nói về một sự việc nhưng khác nhau ở tác thể làm chủ ngữ và đối tượng được nhấn mạnh; từ đó xác định vấn đề bài học.

GV ghi lên bảng hai câu: (1) “Học sinh giữ gìn di tích.” (2) “Di tích được học sinh giữ gìn.” GV đặt câu hỏi: Hai câu có nói về cùng một sự việc không? Câu nào đưa người thực hiện lên trước? Câu nào làm nổi bật di tích? Vì sao em nghĩ như vậy?

HS nêu được: hai câu cùng sự việc “học sinh giữ gìn di tích”; câu (1) đưa tác thể “học sinh” lên đầu, nhấn người thực hiện hành động; câu (2) đưa đối tượng “di tích” lên đầu, nhấn vật được giữ gìn. Kết luận sơ bộ: đổi cấu trúc câu có thể thay đổi trọng tâm thông tin dù sự việc vẫn như cũ.

HS xác định được tác thể, hành động, đối tượng trong câu chủ động và chuyển đúng sang câu bị động; phân biệt được câu bị động với câu có từ “được” chỉ việc nhận kết quả.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Các câu cần xử lý: (a) “Học sinh trồng cây.” (b) “Người dân giữ gìn con đường cổ.” (c) “Học sinh bảo vệ di tích.” Với mỗi câu, HS điền bảng: tác thể, hành động, đối tượng, câu bị động tương ứng. Sau đó trả lời câu hỏi: “Lan được điểm cao” có phải là câu bị động không? Vì sao?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• (a) Tác thể: học sinh; hành động: trồng; đối tượng: cây. Câu bị động: “Cây được học sinh trồng.”
• (b) Tác thể: người dân; hành động: giữ gìn; đối tượng: con đường cổ. Câu bị động: “Con đường cổ được người dân giữ gìn.”
• (c) Tác thể: học sinh; hành động: bảo vệ; đối tượng: di tích. Câu bị động: “Di tích được học sinh bảo vệ.”
  Kiến thức HS rút ra: Muốn đổi sang bị động, phải xác định ba thành phần, đưa đối tượng lên làm chủ ngữ, dùng “được” và nêu tác thể sau “bởi” hoặc “do” khi cần. “Lan được điểm cao” không phải câu bị động vì “được” chỉ việc nhận kết quả.

HS danh hóa được một sự việc thành cụm danh từ làm chủ ngữ, nhận xét được tác dụng nhấn mạnh hiện tượng và nêu được quy trình tự kiểm tra sau khi đổi cấu trúc.

GV đưa câu: “Cây xanh hồi phục khiến mọi người vui.” Yêu cầu: danh hóa câu trên rồi nhận xét. Sau đó GV hướng dẫn quy trình bốn bước: xác định tác thể, hành động, đối tượng → đổi cấu trúc → đối chiếu nội dung và sắc thái → kiểm tra có làm mơ hồ tác thể không.

Câu danh hóa: “Sự hồi phục của cây xanh khiến mọi người vui.” Nhận xét: sự việc “cây xanh hồi phục” được chuyển thành cụm danh từ “sự hồi phục của cây xanh” làm chủ ngữ, giúp nhấn hiện tượng hồi phục thay vì nhấn chủ thể hành động. Quy trình tự kiểm tra gồm bốn bước: xác định thành phần, đổi cấu trúc, đối chiếu nội dung và sắc thái, rà soát xem có che giấu tác thể không.

HS vận dụng được cách xác định thành phần câu, chuyển sang bị động, nhận biết câu bị động và đánh giá các nhận định về đổi cấu trúc câu.

Bài tập 1: Câu bị động tương ứng với “Học sinh trồng cây” là gì? A. Cây được học sinh trồng. B. Học sinh đã trồng cây. C. Học sinh được trồng cây ở sân. D. Cây do nhà trường mua về.
Bài tập 2: “Lan được điểm cao” có chắc là bị động không? A. Chắc chắn vì có từ “được”. B. Không; “được” ở đây chỉ việc nhận kết quả. C. Chắc chắn vì “điểm cao” là tác thể. D. Không; vì câu bị động luôn phải có từ “bị”.
Bài tập 3: Đổi cấu trúc luôn giữ nguyên hoàn toàn điểm nhấn. Đúng hay sai? Vì sao?
Bài tập 4: Ghép thành phần trong câu “Học sinh bảo vệ di tích.”
Bài tập 5: Câu “Di tích được nhóm học sinh giới thiệu” nhấn mạnh đối tượng nào?
HS làm bài tập 1 đến 5, sau đó kiểm tra bằng bài tập tương tác trên trang NeoEdu.

Đáp án:

• Bài 1: A. Cây được học sinh trồng. (Đối tượng “cây” làm chủ ngữ, dùng “được” và nêu tác thể.)
• Bài 2: B. Không; “được” ở đây chỉ việc nhận kết quả, không tự là dấu bị động.
• Bài 3: Sai. Đổi cấu trúc có thể thay trọng tâm và sắc thái dù sự việc cơ bản vẫn giữ.
• Bài 4: Học sinh là tác thể; bảo vệ là hành động; di tích là đối tượng.
• Bài 5: Di tích là đối tượng được đặt ở đầu câu và được nhấn mạnh.

HS vận dụng kiến thức đổi cấu trúc câu để nhận xét và viết lại một bản tin ngắn, bảo đảm nêu rõ tác thể, thời gian và mức độ, không suy đoán khi thiếu căn cứ.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Bản tin: “Di tích đã bị làm hỏng.” Câu hỏi: (1) Vì sao bản tin trên có thể chưa đủ thông tin? (2) Nếu có thêm thông tin về tác thể, thời gian và mức độ, em sẽ viết lại bản tin như thế nào? Nếu không có căn cứ, em nêu việc cần xác minh thay vì tự suy đoán. Đồng thời, HS danh hóa một câu trong bản tin nếu cần nhấn mạnh hiện tượng.

Trả lời mẫu: (1) Bản tin nêu hậu quả “bị làm hỏng” nhưng thiếu tác thể (ai làm), thời gian (khi nào), mức độ hoặc nguồn xác nhận; câu bị động che tác thể nên người đọc không biết trách nhiệm thuộc về ai. (2) Viết lại: “Di tích X đã bị hư hại ở mức độ Y vào thời điểm Z, theo thông tin từ đơn vị quản lý.” Nếu chưa có thông tin về tác thể, ghi “Nguyên nhân và người gây ra đang được cơ quan chức năng xác minh.” Kiến thức HS rút ra: bản tin cần giữ rõ tác thể; không dùng câu bị động để che giấu trách nhiệm khi điều đó gây mơ hồ.