Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 28 (Tập hai)

Huy động kiến thức về câu đơn, câu ghép và quan hệ nghĩa giữa các vế câu, tạo tình huống để HS nhận ra một câu có thể diễn đạt bằng nhiều cách.

HS đọc hai câu “Trời mưa. Chúng tôi vẫn đến.” và trả lời: (1) Giữa hai sự việc có quan hệ gì? (2) Nếu nối hai câu thành một câu, em dùng cặp từ nào để thể hiện rõ quan hệ đó?

HS nhận ra giữa hai sự việc có quan hệ đối lập, biểu thị sự vẫn đến dù trời mưa (nhượng bộ). Dự kiến HS nêu cặp từ “tuy... nhưng...”, tạo câu “Tuy trời mưa nhưng chúng tôi vẫn đến”. Kết luận ban đầu: có thể nối câu để làm rõ quan hệ; cách diễn đạt khác nhau có thể cho cảm nhận khác nhau.

Nêu được cách nối câu đơn thành câu ghép và tách câu ghép thành câu đơn; phân biệt tác dụng làm rõ quan hệ và tác dụng đổi nhịp, trọng tâm.

GV chia lớp thành 4 nhóm, phát Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc mục lí thuyết trong sách (hoặc bài giảng trên NeoEdu) và phân tích ví dụ “Trời mưa. Chúng tôi vẫn đến.” → “Tuy trời mưa nhưng chúng tôi vẫn đến”, điền phiếu theo các câu hỏi trong phiếu.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: (1) Nối các câu đơn thành câu ghép có từ nối làm rõ quan hệ giữa các sự việc; trong ví dụ, quan hệ nhượng bộ được đánh dấu bằng tuy... nhưng.... (2) Tách câu ghép thành hai câu đơn đổi nhịp và trọng tâm câu. (3) Nối hoặc tách có thể làm yếu hoặc đổi quan hệ điều kiện, nhượng bộ, tăng tiến; không có cách nào tương đương hoàn toàn với cách khác.

Giải thích được vì sao tách câu có thể làm mất hoặc làm mờ quan hệ nguyên nhân và vận dụng cách tự kiểm tra sau khi chuyển đổi.

GV nêu ví dụ: “Tách ‘Vì đường ngập nên nhóm đến muộn’ và nhận xét.” Gợi ý đáp án: “Đường bị ngập. Nhóm đến muộn.” HS trả lời hai câu hỏi: (1) Sự việc có còn không? (2) Quan hệ nguyên nhân có được đánh dấu trực tiếp không? Muốn hiểu rõ thì cần dựa vào điều gì?

HS nhận xét: sự việc vẫn còn đủ (đường ngập; nhóm đến muộn); quan hệ nguyên nhân không còn được đánh dấu bằng vì... nên..., người đọc phải dựa vào ngữ cảnh để suy ra. Kiến thức rút ra: khi chuyển đổi, cần tự kiểm tra xem quan hệ có còn rõ không và chọn cách diễn đạt theo mục đích giao tiếp.

Vận dụng cặp từ nối và cách tách câu để làm đúng bài tập trắc nghiệm, nhận biết quan hệ nghĩa trong câu.

GV chiếu hoặc phát Phiếu học tập số 2 gồm bài 1 đến bài 5. HS làm cá nhân, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. Có thể làm lại trên trang bài tập tương tác của NeoEdu nếu lớp có điều kiện.
Đề:

1. Nối “Trời lạnh. Chúng tôi vẫn tập” để làm rõ nhượng bộ: A. Tuy trời lạnh nhưng chúng tôi vẫn tập. B. Vì trời lạnh nên chúng tôi vẫn tập. C. Trời lạnh hoặc chúng tôi vẫn tập. D. Nếu chúng tôi vẫn tập thì trời lạnh.
2. Cặp từ thường làm rõ tăng tiến là: A. nếu... thì; B. không những... mà còn; C. vì... nên; D. hoặc... hoặc.
3. Nối hoặc tách câu không bao giờ làm đổi sắc thái. Nhận định này đúng hay sai?
4. Ghép lựa chọn với mục đích: câu đơn ngắn; câu ghép có từ nối; tách câu.
5. “Không những nhóm đọc nguồn {{1}} còn so sánh kết quả.” Điền từ thích hợp vào chỗ trống.

Đáp án:

1. A. Tuy trời lạnh nhưng chúng tôi vẫn tập. (Giữ hai sự việc và biểu thị vẫn vượt trở ngại.)
2. B. không những... mà còn. (Cặp từ làm rõ tăng tiến.)
3. Sai. (Nối hoặc tách đổi nhịp, trọng tâm và độ rõ của quan hệ.)
4. Câu đơn ngắn: có thể nhấn một sự việc; câu ghép có từ nối: làm rõ quan hệ các sự việc; tách câu: cần kiểm tra quan hệ có còn rõ. Không có kiểu câu nào tốt hơn trong mọi hoàn cảnh.
5. mà. (Cặp không những... mà còn.)

Vận dụng việc nối và tách câu để diễn đạt một tình huống thực tế, giải thích được lựa chọn theo mục đích giao tiếp.

Từ tình huống mẫu “Trời đã tối. Nhóm vẫn hoàn thành bản đồ.”, mỗi HS tự viết hai câu về một việc nhóm mình đã làm (ví dụ: đi thực địa, làm bản tin, vẽ sơ đồ), gồm (a) hai câu đơn và (b) một câu ghép có từ nối cùng thể hiện hai sự việc đó. Sau đó, HS giải thích điểm nhấn khác nhau của hai cách viết.

Sản phẩm mẫu (tình huống trong sách): (a) “Trời đã tối. Nhóm vẫn hoàn thành bản đồ.” (b) “Tuy trời đã tối nhưng nhóm vẫn hoàn thành bản đồ.” Lí giải: cả hai giữ hai sự việc; câu ghép đánh dấu rõ quan hệ nhượng bộ bằng tuy... nhưng...; hai câu đơn tách thành hai nhịp, người đọc phải tự nhận ra quan hệ qua từ vẫn và ngữ cảnh. Bài của HS cần có đủ hai cách viết, có nêu điểm nhấn và kiểm tra được quan hệ nghĩa.