Giáo án Phạm Xuân Ẩn - tên người như cuộc đời

Huy động hiểu biết nền, kích thích HS suy đoán về nội dung và thể loại văn bản qua nhan đề, từ đó dẫn vào bài học.

HS đọc nhan đề “Phạm Xuân Ẩn - tên người như cuộc đời” và trả lời hai câu hỏi của GV: (1) Em đoán bài viết này nói về loại người nào, làm công việc gì? (2) Vì sao một cái tên có thể “như cuộc đời” của một con người? Khi đọc nhan đề, em mong đợi tìm thấy những thông tin nào trong bài?

Các dự đoán ghi trên bảng: bài viết thuộc loại chân dung hoặc tiểu sử một người có công việc ít người biết; nội dung có thể là hoạt động báo chí và công việc bí mật; nhan đề gợi sự tương ứng giữa tên và cuộc đời. Kết luận của lớp: cần đọc để phân biệt đâu là dữ kiện, đâu là nhận xét.

Phân biệt ba lớp thông tin trong bản chân dung: dữ kiện cuộc đời, lời đánh giá của người từng gặp và nhận xét của tác giả; nhận ra tính từ đánh giá cần có chi tiết làm cơ sở.

HS làm việc theo 4 nhóm trên khăn trải bàn, đọc văn bản và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi chính: (1) Những hoạt động nào của Phạm Xuân Ẩn được nhắc đến để tạo chân dung? (2) Những phẩm chất nào được người khác nhận xét? (3) Tính từ “kính trọng” có phải là bằng chứng không? Vì sao?

Phiếu học tập số 1 được điền đầy đủ. Kiến thức HS rút ra: Dữ kiện gồm hoạt động báo chí và cuộc đời tình báo; lời đánh giá của những người từng gặp gồm kín đáo, có bản lĩnh, được nhiều đồng nghiệp kính trọng; nhận xét của tác giả là kết hợp thông tin lịch sử với lời đánh giá để hiện lên một con người cụ thể. Tính từ “kính trọng” chỉ có giá trị khi người đọc xem được chi tiết cơ sở, không tự là bằng chứng.

Giải thích ý nghĩa nhan đề và vai trò của từng thành phần trong bản chân dung; nhận biết đặc điểm của văn bản chân dung người thật so với truyện trinh thám hư cấu.

HS làm việc theo cặp đôi, trả lời 3 câu hỏi: (1) Nhan đề “tên người bên cạnh cuộc đời” gợi sự tương ứng nào? (2) Ghép từng thành phần với vai trò: hoạt động báo chí, cuộc đời tình báo – lớp dữ kiện; đánh giá của đồng nghiệp – lớp lời chứng và góc nhìn; tên người bên cạnh cuộc đời – cách đặt nhan đề gợi sự kín đáo. (3) Vì sao không nên đọc văn bản chân dung như một câu chuyện hư cấu hoàn toàn?

Nhan đề đặt tên người bên cạnh cuộc đời, gợi sự tương ứng giữa một chữ trong tên và phần công việc ít người biết, từ đó gợi sự kín đáo của nhân vật. Ghép: hoạt động báo chí, cuộc đời tình báo – lớp dữ kiện; đánh giá của đồng nghiệp – lớp lời chứng và góc nhìn; tên người bên cạnh cuộc đời – cách đặt nhan đề tạo sự tương ứng. Lí do: văn bản nói về người thật, sự kiện thật nên cần nguồn và độ chính xác; cách kể có nghệ thuật không xóa yêu cầu kiểm chứng.

Củng cố nhận biết thể loại, các hoạt động làm nên chân dung, phân biệt đúng sai về cách hiểu văn bản và giải thích được lí do đọc chân dung người thật.

HS làm Phiếu học tập số 2 cá nhân trong 4 phút, sau đó kiểm tra bằng bài tập tương tác trên NeoEdu hoặc giơ thẻ. Nội dung gồm: câu 1 trắc nghiệm về thể loại; câu 2 nêu các hoạt động được kết hợp để tạo chân dung; câu 3 xét đúng/sai hai nhận định; câu 4 giải thích vì sao văn bản chân dung không nên đọc như câu chuyện hư cấu hoàn toàn.

Đề và đáp án: (1) Văn bản thuộc kiểu/thể loại nào? A. truyện truyền kì; B. văn bản chân dung nhân vật; C. thơ trữ tình; D. bi kịch. Đáp án: B. (2) Những hoạt động nào của Phạm Xuân Ẩn được kết hợp để tạo chân dung? Đáp án: hoạt động báo chí, cuộc đời tình báo, cùng cách những người từng gặp ông nhìn nhận ông. (3) Xét hai nhận định: a) Tên người bên cạnh cuộc đời được gắn với cách nhan đề gợi sự kín đáo: Đúng. b) Văn bản là truyện trinh thám hư cấu chỉ vì nhân vật làm công việc bí mật: Sai, vì đây là chân dung người thật, sự kiện thật. (4) Vì sao không nên đọc như câu chuyện hư cấu hoàn toàn? Đáp án: Văn bản nói về người thật, sự kiện thật nên cần nguồn và độ chính xác; cách kể có nghệ thuật không xóa yêu cầu kiểm chứng.

Vận dụng cách đọc chân dung người thật để viết lại một bản giới thiệu có dữ kiện, chi tiết và ghi rõ giới hạn suy luận, thay vì chỉ có lời khen chung chung.

GV nêu tình huống: một bản giới thiệu chỉ viết “ông rất tài giỏi, đáng kính”. HS viết lại bản giới thiệu 5–6 câu theo ba phần: (1) nêu hoạt động cụ thể (dữ kiện), (2) nêu chi tiết hoặc lời kể của người từng gặp làm cơ sở cho nhận xét, (3) nhận xét có căn cứ, kèm ghi rõ điều chỉ là suy luận nếu có. Chỉ dùng thông tin trong văn bản, không bịa thêm.

Bản giới thiệu 5–6 câu có ít nhất hai chi tiết lấy từ văn bản (ví dụ: hoạt động báo chí, cuộc đời tình báo, lời đánh giá kín đáo, có bản lĩnh, được đồng nghiệp kính trọng), có câu nhận xét đi kèm căn cứ và không vượt quá dữ kiện đã cho. Tiêu chí đánh giá: có dữ kiện, có chi tiết, có ghi giới hạn suy luận.