Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 15 (Tập hai)

Huy động vốn hiểu biết về cấu tạo câu, tạo tình huống để HS nhận ra một câu có hai cụm chủ–vị và câu có một chủ ngữ chung khác nhau ra sao.

HS quan sát hai câu do GV trình chiếu:

• “Lan hát và múa.”
• “Lan hát còn Mai múa.”
  HS trả lời nhanh câu hỏi: Câu nào có hai cụm chủ–vị? Cụm chủ–vị nào trong mỗi câu? Vì sao hai câu có cách hiểu khác nhau?

• Câu “Lan hát và múa.” có một chủ ngữ “Lan” với vị ngữ kết hợp “hát và múa”, không phải hai cụm chủ–vị.
• Câu “Lan hát còn Mai múa.” có hai cụm chủ–vị: Lan/hát và Mai/múa, nối với nhau bằng quan hệ từ “còn”.
• Kết luận sơ bộ: câu ghép phải có từ hai cụm chủ–vị trở lên, không bao chứa nhau.

HS phân biệt được hai kiểu câu ghép, nhận biết phương tiện nối và gọi đúng tên quan hệ ý nghĩa giữa các vế.

Hoạt động theo cặp đôi, dùng Phiếu học tập số 1.
HS làm việc với ba câu ví dụ:

• Câu a: “Mưa dứt và nắng lên.”
• Câu b: “Nếu trời mưa, chúng tôi học trong phòng.”
• Câu c: “Lan đọc và ghi chép.”
  Nhiệm vụ: (1) Tách vế và xác định chủ–vị; (2) Chỉ ra phương tiện nối; (3) Gọi tên quan hệ ý nghĩa và kiểu câu (đẳng lập hay chính phụ); (4) Nêu câu nào không phải câu ghép và giải thích.

Kết quả HS điền vào Phiếu học tập số 1 (cột “Kết luận”):

• Câu a: vế 1 “mưa/dứt”, vế 2 “nắng/lên”; phương tiện nối: quan hệ từ “và”; quan hệ bổ sung; câu ghép đẳng lập.
• Câu b: vế 1 “trời/mưa”, vế 2 “chúng tôi/học trong phòng”; phương tiện nối: quan hệ từ “nếu” (mở đầu vế điều kiện); quan hệ điều kiện–kết quả; câu ghép chính phụ.
• Câu c: một chủ ngữ chung “Lan” với hai vị ngữ “đọc” và “ghi chép”; không phải câu ghép.
• Kết luận: phương tiện nối có thể là quan hệ từ, cặp từ hô ứng hoặc dấu câu; đẳng lập nối các vế ngang hàng, chính phụ nối các vế có quan hệ phụ thuộc.

HS nắm và thực hiện được quy trình bốn bước để phân tích và tự kiểm tra một câu ghép, tránh nhầm lẫn khi gặp dấu phẩy.

GV hướng dẫn quy trình: Tách vế, xác định chủ–vị từng vế → Tìm phương tiện nối → Gọi quan hệ ý nghĩa → Kiểm tra quan hệ với ngữ cảnh.
Áp dụng với cặp câu trong SGK “Lan hát và múa” và “Lan hát còn Mai múa”, sau đó thử với câu có dấu phẩy: “Hôm qua, chúng tôi học nhóm ở thư viện.”
HS nhận xét vì sao câu thứ hai không phải câu ghép.

• Quy trình bốn bước được ghi vào vở:
  1. Tách vế, xác định chủ–vị của từng vế.
  2. Tìm phương tiện nối (quan hệ từ, cặp từ hô ứng, dấu câu).
  3. Gọi tên quan hệ ý nghĩa (bổ sung, tương phản, điều kiện, nguyên nhân…).
  4. Kiểm tra quan hệ với ngữ cảnh.
• Câu “Hôm qua, chúng tôi học nhóm ở thư viện.” chỉ có một cụm chủ–vị chính “chúng tôi/học nhóm”; “Hôm qua” là trạng ngữ được tách bằng dấu phẩy, nên không phải câu ghép.
• Kết luận: dấu phẩy có thể ngăn trạng ngữ hoặc các bộ phận liệt kê; phải kiểm tra có đủ hai cụm chủ–vị mới kết luận là câu ghép.

HS củng cố nhận diện câu ghép, quan hệ ý nghĩa và phương tiện nối qua các bài tập 1 đến 5 của SGK.

HS làm cá nhân các bài 1 đến 5 trong SGK trang 15; sau đó đổi chéo vở với bạn cùng bàn để đối chiếu. GV có thể cho HS kiểm tra nhanh trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác).
Đề các bài:

1. Câu nào rõ hai cụm chủ–vị? A. Lan đọc và ghi. B. Mưa dứt và nắng lên. C. Một buổi sáng đẹp. D. Ôi!
2. “Nếu trời mưa, chúng tôi học trong phòng” có quan hệ: A. điều kiện–kết quả; B. nguyên nhân–kết quả; C. nhượng bộ–tương phản; D. lựa chọn giữa hai sự việc.
3. Ghép từ nối với quan hệ thường biểu thị: “vì…nên…”; “tuy…nhưng…”; “hoặc”.
4. Nhận định: “Mọi câu có dấu phẩy đều là câu ghép.” Đúng hay sai?
5. Điền cặp nối điều kiện: “{{1}} trời tạnh thì nhóm sẽ đo ngoài sân.”

Đáp án:

1. B. Mưa/dứt; nắng/lên.
2. A. Nếu nêu điều kiện cho việc học trong phòng.
3. “vì…nên…” – nguyên nhân–kết quả; “tuy…nhưng…” – nhượng bộ–tương phản; “hoặc” – lựa chọn.
4. Sai. Dấu phẩy có thể ngăn trạng ngữ, các bộ phận liệt kê,…
5. Nếu (Nếu…thì…).
   HS ghi đúng kết quả vào vở, sửa lỗi nếu có.

HS vận dụng quy trình phân tích để tách vế, chỉ ra phương tiện nối; tự viết được một câu ghép tương phản có hai chủ ngữ khác nhau.

HS làm bài 6, 7, 8 trong SGK, dùng Phiếu học tập số 2.
Bài 6: Phân tích vế câu “Vì đường ngập nên xe buýt đến muộn.”
Bài 7: Phân biệt “Lan hát và múa” với “Lan hát còn Mai múa.”
Bài 8: Viết một câu ghép tương phản có hai chủ ngữ khác nhau.
Thang điểm gợi ý cho bài 6–8 (tổng 1,0 điểm): đáp ứng đúng yêu cầu 0,3; dẫn chứng hoặc thao tác cụ thể 0,3; lí giải có căn cứ 0,3; diễn đạt 0,1. Chấp nhận cách hiểu khác nếu không trái dữ kiện và được chứng minh.

Bài 6: Vế 1 “đường/ngập”; vế 2 “xe buýt/đến muộn”. Phương tiện nối “vì…nên…”; quan hệ nguyên nhân–kết quả; câu ghép chính phụ.
Bài 7: Câu “Lan hát và múa” có một chủ ngữ Lan với vị ngữ kết hợp, không phải câu ghép; câu “Lan hát còn Mai múa” có hai cụm chủ–vị Lan/hát, Mai/múa, nối bằng “còn”, là câu ghép đẳng lập tương phản.
Bài 8 (mẫu): “Trời đã tối nhưng nhóm trực vẫn làm việc.” Hai vế “trời/đã tối” và “nhóm trực/vẫn làm việc”; “nhưng” tạo quan hệ tương phản.

HS vận dụng kiến thức về câu ghép và phương tiện nối để viết đoạn văn ngắn về một tình huống thực tế ở lớp học, đồng thời tự kiểm tra cấu tạo câu.

HS viết đoạn văn 3 đến 4 câu về một tình huống thực tế của lớp (ví dụ: buổi trực nhật, chuẩn bị cho một giờ học ngoài trời) với yêu cầu:

• Có ít nhất 1 câu ghép đẳng lập và 1 câu ghép chính phụ.
• Gạch chân quan hệ từ hoặc cặp từ nối.
• Ghi bên cạnh mỗi câu ghép tên quan hệ ý nghĩa.
  Hoàn thành tại lớp trong 3 phút, phần còn lại hoàn thiện ở nhà.

Đoạn văn mẫu:
“Buổi sáng trời mưa nhưng cả lớp vẫn đến trường đúng giờ. Nếu mai nắng ráo, lớp sẽ dọn dẹp sân trường. Các bạn nam khiêng bàn ghế, còn các bạn nữ lau bảng.”
Chú thích: câu 1 là ghép đẳng lập tương phản (“nhưng”); câu 2 là ghép chính phụ điều kiện–kết quả (“nếu…”); câu 3 có hai cụm chủ–vị, nối bằng “còn”, quan hệ đối lập.