Giáo án Kể một câu chuyện tưởng tượng

Huy động lại nội dung truyện “Chiếc dấu tròn” và xác định được nhiệm vụ kể lại từ điểm nhìn của Phúc, người tiếp nhận và điều cần giữ nguyên.

HS đọc thầm truyện gốc trong khoảng 2 phút, sau đó trả lời ba câu hỏi: (1) Ai là người cần kể lại câu chuyện và kể từ điểm nhìn của ai? (2) Những dữ kiện nào không được thay đổi? (3) Bài kể này dành cho ai nghe?

Mỗi HS viết được ba ý ngắn: nhiệm vụ là kể từ điểm nhìn của Phúc (ngôi “tôi”); các dữ kiện cần giữ gồm hộp nhãn trống, dấu tròn còn hơi ẩm, ống giấy có đáy tròn vừa dấu, dòng ghi trong sổ trực, nhãn vẫn nguyên trong ống giấy; người nghe có thể là bạn học, cô thủ thư hoặc lớp học, HS chọn một và nêu lí do.

Phân biệt được dữ kiện thật trong truyện gốc với phần sáng tạo về tâm trạng và suy nghĩ của Phúc; hiểu rằng phần thêm phải hợp lí và không đổi dữ kiện cốt lõi.

HS làm việc theo nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS viết ý kiến cá nhân vào ô của mình trong 2 phút, sau đó nhóm thống nhất nội dung chung vào ô giữa. Nhiệm vụ: Liệt kê vào cột “Dữ kiện thật” các sự việc có trong truyện gốc; liệt kê vào cột “Sáng tạo hợp lí” các suy nghĩ, cảm xúc Phúc có thể có khi bị nghi, và nêu lí do hợp lí. Thực hiện theo Phiếu học tập số 1.

Bảng hai cột hoàn chỉnh của nhóm. Cột dữ kiện thật gồm ít nhất: hộp nhãn trống sáng thứ hai; Hà và Phúc cùng trực chiều hôm trước; vệt xanh trên cặp của Phúc; dấu tròn còn hơi ẩm trên bàn; ống giấy có đáy tròn vừa dấu; dòng “Chuyển nhãn vào ống giấy để tránh gió” trong sổ trực; nhãn vẫn nguyên; Hà xin lỗi. Cột sáng tạo hợp lí gồm ví dụ: Phúc thấy tủi thân khi bị nghi chỉ vì một vệt màu; Phúc vừa bất ngờ vừa nhẹ lòng khi lấy ống giấy ra và thấy nhãn còn nguyên; Phúc cảm thấy cần được nghe lời giải thích từ bạn.

Giải thích được vì sao chọn ngôi “tôi” và giữ ngôi kể nhất quán; biết dùng giọng, nhịp để làm rõ tình huống và tâm trạng của Phúc.

GV đưa hai đoạn kể mẫu ngắn, cùng một tình huống: Đoạn A kể bằng ngôi “tôi” của Phúc (Hà xin lỗi tôi, tôi thấy nhẹ lòng nhưng vẫn còn hơi tủi); Đoạn B kể bằng ngôi “anh ấy”, lúc đầu xưng “tôi” rồi chuyển sang “anh ấy”. HS so sánh và trả lời: Đoạn nào làm người nghe hiểu tâm trạng nhân vật hơn? Vì sao ngôi kể cần nhất quán? Nhịp kể nào phù hợp khi kể đến khoảnh khắc Phúc lấy ống giấy từ kệ? Thực hiện theo nhóm cặp đôi.

Kết luận của cặp: Ngôi “tôi” của Phúc giúp người nghe đi cùng cảm xúc của nhân vật, vì người kể trực tiếp cảm nhận được tủi thân, nhẹ lòng; đoạn chuyển ngôi làm người nghe bị rối và mất mạch. Khi kể đến khoảnh khắc lấy ống giấy, nên kể chậm, ngắt nhịp ngắn, để người nghe chờ đợi cùng Phúc trước khi thấy nhãn vẫn nguyên.

Lập được dàn ý ngắn gọn gồm trọng tâm và ba ý triển khai gắn trực tiếp với đề; biết chọn chi tiết hoặc dẫn chứng từ truyện để làm chỗ tựa cho bài kể.

Cá nhân HS lập dàn ý theo Phiếu học tập số 2: xác định trọng tâm (tâm trạng của Phúc khi bị nghi và cách cậu vượt qua), chọn ba ý triển khai và ghi mỗi ý một chi tiết cụ thể trong truyện. Sau đó đối chiếu với tiêu chí: đúng ngôi kể, giữ dữ kiện, có sáng tạo hợp lí.

Dàn ý mẫu tham khảo: Trọng tâm: Tâm trạng của Phúc khi bị nghi oan và cách cậu giữ bình tĩnh. Ý 1: Khoảnh khắc Phúc bị nghi vì vệt xanh trên cặp, cảm giác tủi và bị hiểu lầm. Ý 2: Phúc cùng Hà tìm lại chứng cứ: dấu tròn vừa ống giấy, dòng ghi trong sổ trực, nhãn vẫn nguyên khi lấy từ kệ. Ý 3: Lời xin lỗi của Hà và việc sổ ghi được sửa, Phúc nhẹ lòng nhưng vẫn nhớ bài học về việc không kết tội chỉ từ một dấu hiệu.

Chỉ ra được một chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả trong truyện và giải thích được tác dụng của nó đối với việc kể chuyện.

HS làm bài tập 6 trong SGK: từ đoạn mẫu “Chiếc dấu tròn”, chỉ ra một chi tiết hoặc lí lẽ có hiệu quả và giải thích. Gợi ý HS xem xét câu hỏi của cô thủ thư “Vệt xanh cho biết điều gì, và chưa cho biết điều gì?” hoặc chi tiết “Cả hai quên đánh dấu bên ngoài”.

Đáp án tham khảo: Chi tiết có hiệu quả là câu hỏi của cô thủ thư “Vệt xanh cho biết điều gì, và chưa cho biết điều gì?”. Câu hỏi này làm nổi bật sự khác biệt giữa điều nhìn thấy (vệt xanh) và điều tự đoán (Phúc lấy nhãn), giúp người nghe hiểu vì sao Hà dừng lại trước khi kết tội bạn và mở ra hướng tìm chứng cứ tiếp theo. Chấp nhận cách chọn chi tiết khác nếu giải thích có căn cứ trong truyện.

Chỉ ra được một điểm chưa rõ trong bản nháp, đưa được phiên bản sửa cụ thể và giải thích tác dụng của chỗ sửa.

Mỗi HS lấy bản nháp dàn ý hoặc đoạn kể đã viết, chọn một câu hoặc một ý chưa rõ, viết lại phiên bản sửa (thêm một bằng chứng, thay câu mơ hồ hoặc sắp lại ý). Sau đó đổi cặp, đọc cho bạn nghe và hỏi lại một câu để kiểm tra người nghe có hiểu lí do không. Thực hiện theo kĩ thuật cặp đôi kiểm tra chéo.

Mỗi HS có một phiên bản sửa cụ thể. Ví dụ đúng: Câu cũ “Phúc thấy buồn.” được sửa thành “Phúc cúi nhìn vệt xanh trên cặp, thấy tim mình chùng xuống vì bạn bè nghi mình chỉ bởi một vệt mực.” Sửa này làm người nghe thấy rõ tâm trạng và căn cứ, đúng với dữ kiện truyện.

Vận dụng được các kĩ năng đã học để kể lại truyện từ điểm nhìn của Phúc trong 3–4 phút, giữ dữ kiện, sáng tạo tâm trạng hợp lí và trả lời được câu hỏi phản hồi.

HS chọn người nghe đã xác định (bạn học, cô thủ thư hoặc lớp học), kể bài trong 3–4 phút bằng ngôi “tôi” của Phúc, giữ dữ kiện thật và sáng tạo tâm trạng hợp lí. Sau khi kể, HS trả lời một câu hỏi của bạn hoặc GV để làm rõ lí do chọn chi tiết. Có thể thực hiện theo nhóm 4 luân phiên hoặc trước lớp với 3–4 HS.

Một bài kể nói 3–4 phút đúng ngôi kể; có ít nhất ba chi tiết thật (hộp nhãn trống, dấu tròn vừa ống giấy, dòng ghi trong sổ trực); có ít nhất một chỗ thể hiện tâm trạng Phúc bằng hành động hoặc suy nghĩ hợp lí; câu trả lời phản hồi giải thích được vì sao chọn chi tiết đó.